Σημείωση για τη γλώσσα: Στο παρόν κείμενο, για λόγους συντομίας και αναγνωσιμότητας, ο όρος «θεραπευτής» χρησιμοποιείται συμπεριληπτικά και αναφέρεται σε θεραπευτές και θεραπεύτριες.
Η εικαστική θεραπεία με παιδιά και εφήβους απαιτεί από τον ειδικό ψυχικής υγείας μία στάση αποδοχής, προστασίας και κλινικής περιέργειας. Το θεραπευόμενο άτομο δεν προσεγγίζεται ως «καλός» ή «κακός» δημιουργός, αλλά ως πρόσωπο που επιχειρεί να επικοινωνήσει εμπειρίες, συναισθήματα και νοήματα μέσα από υλικά, χρώματα, σύμβολα και εικόνες. Η εικαστική διαδικασία μπορεί να λειτουργήσει ως μη λεκτική οδός έκφρασης, ιδίως όταν το παιδί δυσκολεύεται να μιλήσει άμεσα για όσα βιώνει (Bosgraaf et al., 2020; Braito et al., 2022). Η εφαρμογή της χρειάζεται εξατομικευμένη αξιολόγηση και διεπιστημονική συνεργασία (Cohen-Yatziv & Regev, 2019; Versitano et al., 2025). Η αξία της βρίσκεται περισσότερο στη διαδικασία παρά στην αισθητική ποιότητα του αποτελέσματος.
Το εικαστικό έργο δεν είναι διακοσμητικό αντικείμενο, σχολική εργασία ή τεστ που επιτρέπει βιαστικές ερμηνείες. Είναι μέρος της θεραπευτικής σχέσης ανάμεσα στο θεραπευόμενο παιδί, τον θεραπευτή και το ίδιο το εικαστικό προϊόν. Η θεραπευτική συμμαχία ενισχύεται ανάλογα με το πώς βιώνεται η καλλιτεχνική εμπειρία και με την ασφάλεια που αισθάνεται το άτομο απέναντι στα υλικά και στο έργο του (Gazit et al., 2021). Γι’ αυτό αποφεύγονται αξιολογικά σχόλια και ερμηνευτικές βεβαιότητες, όπως «αυτό σημαίνει ότι είσαι θυμωμένος». Ο θεραπευτής ακολουθεί το νόημα που δίνει το ίδιο το παιδί. Καταλληλότερες είναι ανοικτές φράσεις: «Τι παρατηρείς, όταν το κοιτάς;», «Θέλεις να μου πεις κάτι γι’ αυτό;».
Η δεοντολογική διάσταση είναι ουσιαστική. Το έργο πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μορφή θεραπευτικής επικοινωνίας και να προστατεύεται από κανόνες εμπιστευτικότητας, συναίνεσης και σεβασμού της ιδιοκτησίας (American Art Therapy Association [AATA], n.d.; Hammond & Gantt, 1998). Η φωτογράφιση, η έκθεση, η φύλαξη, η επιστροφή ή η κοινοποίηση έργων σε γονείς, σχολείο ή ομάδα ειδικών χρειάζονται σαφές πλαίσιο και ενημερωμένη συναίνεση. Ιδίως στους εφήβους, η γνώση ότι το έργο τους δεν θα χρησιμοποιηθεί χωρίς άδεια ενισχύει την εμπιστοσύνη και την αίσθηση αυτονομίας τους. Ταυτόχρονα, τα όρια της εμπιστευτικότητας χρειάζεται να ορίζονται εξαρχής: όταν υπάρχει σοβαρός κίνδυνος, η προστασία της ασφάλειας υπερισχύει της απόλυτης ιδιωτικότητας (AACAP, 2023; NICE, 2022).
Παράλληλα, ο θεραπευτής χρειάζεται να αναγνωρίζει τις προσωπικές του αντιδράσεις απέναντι σε ένα έργο, όπως συγκίνηση, ανησυχία ή τάση για γρήγορη ερμηνεία, και να τις επεξεργάζεται μέσω κλινικής σκέψης και εποπτείας. Η εικαστική θεραπεία δεν υποκαθιστά την ψυχιατρική ή ψυχολογική αξιολόγηση, όταν υπάρχουν σοβαρά συμπτώματα, όπως αυτοτραυματισμός, αυτοκτονικός ιδεασμός, έντονη απόσυρση, ψυχωτικά συμπτώματα, διατροφική διαταραχή, κακοποίηση ή σημαντική λειτουργική έκπτωση. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το έργο μπορεί να αποτελέσει αφορμή για διερεύνηση και επικοινωνία, όχι όμως διαγνωστικό τεκμήριο από μόνο του (NICE, 2022; Versitano et al., 2025). Η κλινική εκτίμηση βασίζεται στη συνολική εικόνα και, όπου χρειάζεται, γίνεται σε συνεργασία με παιδοψυχίατρο, ψυχολόγο, οικογένεια και σχολικό πλαίσιο.
Η ψυχοεκπαίδευση του οικογενειακού περιβάλλοντος είναι απαραίτητη, επειδή οι γονείς συχνά αντιδρούν στα έργα με άγχος, θαυμασμό, απορία ή ανάγκη ερμηνείας. Είναι σημαντικό να ενθαρρύνονται να δείχνουν το ενδιαφέρον τους χωρίς διάθεση ανάκρισης και την αποδοχή τους χωρίς κριτική, με φράσεις όπως: «Θέλεις να μου πεις κάτι γι’ αυτό;», «Πώς ήταν για σένα όταν το έφτιαχνες;», «Σε ευχαριστώ που το μοιράστηκες μαζί μου». Αντίθετα, σχόλια όπως «Γιατί το έκανες έτσι;», «Ζωγράφισε κάτι πιο χαρούμενο» ή «Θα το δείξω στους άλλους» μπορεί να βιωθούν ως έλεγχος, κριτική ή παραβίαση της ιδιωτικότητας.
Οι γονείς χρειάζεται επίσης να κατανοούν ότι ένα μεμονωμένο έργο δεν αρκεί για την εξαγωγή συμπερασμάτων. Ένα σκούρο χρώμα, μια έντονη γραμμή ή ένα παράξενο θέμα δεν σημαίνουν απαραίτητα παθολογία. Σημασία έχει η συνολική εικόνα του ατόμου: αλλαγές στη διάθεση, στον ύπνο, στη σχολική λειτουργικότητα, στις σχέσεις ή στη συμπεριφορά συζητούνται με τον θεραπευτή. Όταν η συμμετοχή της οικογένειας γίνεται με όρια και κλινικό σχεδιασμό, η οικογένεια δεν γίνεται ερμηνευτής, αλλά υποστηρικτικό πλαίσιο ασφάλειας, κατανόησης και συναισθηματικής ανταπόκρισης (Nielsen et al., 2021).
Συνολικά, η στάση απέναντι στο θεραπευόμενο πρόσωπο και στα έργα του συνοψίζεται σε τρεις λέξεις: σεβασμός, περιέργεια και προστασία. Η εικαστική θεραπεία δεν στοχεύει στην παραγωγή «όμορφων» εικόνων, αλλά στη δημιουργία ασφαλούς χώρου, όπου το παιδί μπορεί να εκφράσει, να επεξεργαστεί και σταδιακά να νοηματοδοτήσει την εμπειρία του (Harpazi et al., 2020; Nielsen et al., 2019; Van Lith, 2016). Με αυτή την έννοια, το έργο δεν αντιμετωπίζεται ως σύμπτωμα προς αποκωδικοποίηση, αλλά ως μέρος μιας θεραπευτικής σχέσης που επιτρέπει στο άτομο να εκφραστεί με ασφάλεια, να αναγνωριστεί και, σταδιακά, να συνδέσει την εικαστική εμπειρία με τον εαυτό του και τις σχέσεις του.
Καλαφάτη Βασιλική,
Εικαστικός
Κέντρο Ημέρας Παιδιών και Εφήβων Podilato της [Ε.Ν.Α.]
Βιβλιογραφία
American Academy of Child and Adolescent Psychiatry. (2023). Code of ethics. https://www.aacap.org/App_Themes/AACAP/docs/about_us/transparency_portal/AACAP_Code_of_Ethics_2023.pdf
American Art Therapy Association. (n.d.). Ethics. Retrieved June 15, 2026, from https://arttherapy.org/ethics/
Bosgraaf, L., Spreen, M., Pattiselanno, K., & van Hooren, S. (2020). Art therapy for psychosocial problems in children and adolescents: A systematic narrative review on art therapeutic means and forms of expression, therapist behavior, and supposed mechanisms of change. Frontiers in Psychology, 11, Article 584685. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.584685
Braito, I., Rudd, T., Buyuktaskin, D., Ahmed, M., Glancy, C., & Mulligan, A. (2022). Review: systematic review of effectiveness of art psychotherapy in children with mental health disorders. Irish Journal of Medical Science, 191(3), 1369–1383. https://doi.org/10.1007/s11845-021-02688-y
Cohen-Yatziv, L., & Regev, D. (2019). The effectiveness and contribution of art therapy work with children in 2018—what progress has been made so far? A systematic review. International Journal of Art Therapy, 24(3), 100–112. https://doi.org/10.1080/17454832.2019.1574845
Gazit, I., Snir, S., Regev, D., & Bat Or, M. (2021). Relationships between the therapeutic alliance and reactions to artistic experience with art materials in an art therapy simulation. Frontiers in Psychology, 12, Article 560957. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.560957
Hammond, L. C., & Gantt, L. (1998). Using art in counseling: Ethical considerations. Journal of Counseling & Development, 76(3), 271–276. https://doi.org/10.1002/j.1556-6676.1998.tb02542.x
Harpazi, S., Regev, D., Snir, S., & Raubach-Kaspy, R. (2020). Perceptions of art therapy in adolescent clients treated within the school system. Frontiers in Psychology, 11, Article 518304. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.518304
National Institute for Health and Care Excellence. (2022). Self-harm: Assessment, management and preventing recurrence (NICE Guideline No. NG225). https://www.nice.org.uk/guidance/ng225
Nielsen, F., Feijo, I., Renshall, K., & Starling, J. (2021). Family art therapy: A contribution to mental health treatment in an adolescent inpatient setting. Australian and New Zealand Journal of Family Therapy, 42(2), 145–159. https://doi.org/10.1002/anzf.1449
Nielsen, F., Isobel, S., & Starling, J. (2019). Evaluating the use of responsive art therapy in an inpatient child and adolescent mental health services unit. Australasian Psychiatry, 27(2), 165–170. https://doi.org/10.1177/1039856218822745
Van Lith, T. (2016). Art therapy in mental health: A systematic review of approaches and practices. The Arts in Psychotherapy, 47, 9–22. https://doi.org/10.1016/j.aip.2015.09.003
Versitano, S., Tesson, S., Lee, C. W., Linnell, S., & Perkes, I. (2025). Art therapy with children and adolescents experiencing acute or severe mental health conditions: A systematic review. Australian and New Zealand Journal of Psychiatry, 59(10), 863–887. https://doi.org/10.1177/00048674251361731
