Η 1η Μαρτίου είναι αφιερωμένη παγκοσμίως στην ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση γύρω από τον αυτοτραυματισμό, μια συμπεριφορά που συχνά παραμένει αθέατη, παρεξηγημένη και βαθιά στιγματισμένη. Παρότι αφορά χιλιάδες ανθρώπους κάθε ηλικίας, εξακολουθεί να καλύπτεται από σιωπή. Ο αυτοτραυματισμός δεν αποτελεί «κραυγή για προσοχή», ούτε ένδειξη αδυναμίας. Στις περισσότερες περιπτώσεις, είναι ένας τρόπος διαχείρισης έντονου και συχνά αβάσταχτου ψυχικού πόνου (Nock, 2009). Όταν συναισθήματα όπως η θλίψη, ο θυμός, η ενοχή, η ντροπή ή το εσωτερικό κενό δεν βρίσκουν χώρο να εκφραστούν με ασφάλεια, το άτομο μπορεί να στραφεί στον σωματικό πόνο ως έναν προσωρινό μηχανισμό εκτόνωσης ή ανακούφισης (Klonsky, 2007). Η ανακούφιση αυτή, ωστόσο, είναι παροδική και συχνά ακολουθείται από ακόμη μεγαλύτερη ενοχή και απομόνωση.
Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι ο αυτοτραυματισμός αναφέρεται στη σκόπιμη πρόκληση βλάβης στο σώμα χωρίς πρόθεση αυτοκτονίας, φαινόμενο που στη διεθνή βιβλιογραφία περιγράφεται ως μη αυτοκτονικός αυτοτραυματισμός (American Psychiatric Association, 2022). Αν και πρόκειται για διαφορετικό φαινόμενο από την αυτοκτονική συμπεριφορά, σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να συνυπάρχουν παράγοντες κινδύνου που απαιτούν προσεκτική αξιολόγηση και επαγγελματική υποστήριξη (Hawton et al., 2012). Η διάκριση αυτή δεν μειώνει τη σοβαρότητα του ζητήματος· αντίθετα, αναδεικνύει την ανάγκη κατανόησης και εξειδικευμένης φροντίδας.
Η εφηβεία αποτελεί περίοδο αυξημένης ευαλωτότητας, και πράγματι ο αυτοτραυματισμός εμφανίζεται συχνότερα σε αυτή τη φάση ζωής (Hawtonet al., 2012). Ωστόσο, δεν περιορίζεται σε αυτήν. Ενήλικες κάθε ηλικίας μπορεί να παλεύουν σιωπηλά με παρόμοιες συμπεριφορές, συχνά χωρίς να έχουν μιλήσει ποτέ σε κανέναν γι’ αυτό (Whitlock et al., 2008).Κεντρικό ρόλο στη διατήρηση της σιωπής παίζει το στίγμα. Πολλοί άνθρωποι φοβούνται ότι θα κριθούν, θα παρεξηγηθούν ή θα απορριφθούν. Η ντροπή λειτουργεί ως φραγμός, ενισχύοντας την απομόνωση και δυσκολεύοντας την αναζήτηση βοήθειας. Παράλληλα, το περιβάλλον (οικογενειακό, σχολικό και κοινωνικό) μπορεί είτε από άγνοια είτε από φόβο, να αντιδράσει με αυστηρότητα ή πανικό. Όμως ο αυτοτραυματισμός δεν αντιμετωπίζεται με επίπληξη αλλά με σταθερότητα, αποδοχή και ενσυναίσθηση (Favazza, 1996).
Το να σταθεί κανείς δίπλα σε ένα άτομο που αυτοτραυματίζεται δεν προϋποθέτει την ύπαρξη όλων των απαντήσεων. Προϋποθέτει, κυρίως, τη διάθεση για ουσιαστική παρουσία. Μια παρουσία που χαρακτηρίζεται από προσεκτική ακρόαση, χωρίς διακοπές και χωρίς κριτική διάθεση. Φράσεις που ενδέχεται να ενισχύσουν την ενοχή ή την άμυνα —όπως «γιατί το κάνεις αυτό;» ή «σταμάτα το αμέσως»— συχνά κλείνουν τον δρόμο προς την επικοινωνία. Αντίθετα, λόγια που εκφράζουν ενδιαφέρον και διαθεσιμότητα, όπως «θα ήθελα να καταλάβω τι περνάς» ή «είμαι εδώ για σένα», μπορούν να δημιουργήσουν έναν ασφαλή χώρο σύνδεσης. Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο αποδοχής και σταθερότητας, η αναζήτηση επαγγελματικής υποστήριξης μπορεί να αναδειχθεί πιο φυσικά ως ένα βήμα φροντίδας και όχι ως επιβολή.
Η πρόληψη και η υποστήριξη βασίζονται στην καλλιέργεια συναισθηματικής παιδείας, στην ενίσχυση ασφαλών σχέσεων και στην πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας (World Health Organization, 2014). Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά στην κατανόηση των βαθύτερων αιτίων, στην ανάπτυξη υγιέστερων τρόπων διαχείρισης των συναισθημάτων και στην ενδυνάμωση της αυτοεκτίμησης. Η πορεία της ανάρρωσης δεν είναι γραμμική, αντίθετα περιλαμβάνει βήματα προόδου αλλά και δυσκολίες. Κάθε μικρή προσπάθεια, όμως, αποτελεί ένδειξη εσωτερικής δύναμης. Η Παγκόσμια Ημέρα για τον Αυτοτραυματισμό είναι, τελικά, μια υπενθύμιση της σημασίας του να βλέπουμε πίσω από τη συμπεριφορά τον άνθρωπο. Είναι μια πρόσκληση να αντικαταστήσουμε την κριτική με κατανόηση, τη σιωπή με διάλογο και το στίγμα με αποδοχή. Αν κάποιος γύρω μας παλεύει με τον αυτοτραυματισμό, χρειάζεται να νιώσει ότι δεν είναι μόνος. Και αν εμείς οι ίδιοι βρισκόμαστε σε αυτή τη δυσκολία, αξίζουμε φροντίδα, υποστήριξη και έναν ασφαλή χώρο για να επουλωθούμε. Η ευαισθητοποίηση είναι το πρώτο βήμα. Η ενσυναίσθηση είναι το πιο ουσιαστικό.
Προτεινόμενη Βιβλιογραφία
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Publishing.
Favazza, A. R. (1996). Bodies under siege: Self-mutilation and body modification in culture and psychiatry (2nd ed.). Johns Hopkins University Press.
Hawton, K., Saunders, K., & O’Connor, R. (2012). Self-harm and suicide in adolescents. The Lancet, 379(9834), 2373–2382. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(12)60322-5
Klonsky, E. D. (2007). The functions of deliberate self-injury: A review of the evidence. Clinical Psychology Review, 27(2), 226–239. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2006.08.002
Nock, M. K. (2009). Why do people hurt themselves? New insights into the nature and functions of self-injury. Current Directions in Psychological Science, 18(2), 78–83. https://doi.org/10.1111/j.1467-8721.2009.01613.x
Whitlock, J., Muehlenkamp, J., & Eckenrode, J. (2008). Variation in non-suicidal self-injury: Identification and features of latent classes in a college population of emerging adults. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology, 37(4), 725–735. https://doi.org/10.1080/15374410802359734
World Health Organization. (2014). Preventing suicide: A global imperative. World Health Organization.
Ειρήνη Ταρασίδου
Ψυχολόγος
Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Ενηλίκων Ημαθίας «Emotion»
