Η κατάθλιψη στην εφηβεία αποτελεί μία από τις συχνότερες ψυχικές διαταραχές της αναπτυξιακής περιόδου και συνδέεται με σημαντική λειτουργική έκπτωση, αυξημένο κίνδυνο αυτοκτονικότητας και πιθανότητα υποτροπής στην ενήλικη ζωή. Επιδημιολογικά δεδομένα δείχνουν ότι περίπου 4 – 8% των εφήβων παρουσιάζουν Μείζονα Καταθλιπτική Διαταραχή (ΜΚΔ) σε ετήσια βάση, ενώ ο διά βίου επιπολασμός πλησιάζει το 15 – 20% (Thapar et al., 2012; Avenevoli et al., 2015). Η σημασία της έγκαιρης αναγνώρισης στο σχολικό πλαίσιο είναι καθοριστική, καθώς το σχολείο αποτελεί βασικό χώρο κοινωνικοποίησης και καθημερινότητας του εφήβου.
Κλινικά, η κατάθλιψη στην εφηβική ηλικία χαρακτηρίζεται από επίμονη θλίψη ή ευερεθιστότητα, ανηδονία, διαταραχές ύπνου και όρεξης, κόπωση, αίσθημα αναξιότητας, δυσκολία συγκέντρωσης και, σε σοβαρές περιπτώσεις, αυτοκτονικό ιδεασμό. Σε αντίθεση με τους ενήλικες, στους εφήβους η ευερεθιστότητα και οι εκρήξεις θυμού συχνά υπερισχύουν της εμφανώς καταθλιπτικής διάθεσης. Παράλληλα, παρατηρείται πτώση της σχολικής επίδοσης, απουσίες που ενδέχεται να κλιμακωθούν σε σχολική διαρροή, κοινωνική απόσυρση και σωματικές ενοχλήσεις. Μελέτες σε ελληνικό μαθητικό πληθυσμό καταδεικνύουν σημαντική παρουσία καταθλιπτικών συμπτωμάτων και αναδεικνύουν την ανάγκη συστηματικής ανίχνευσης στο σχολείο (Μπίμπου & Κιοσσέογλου, 2001).
Η κατάθλιψη στην εφηβεία συνδέεται με αυξημένη πιθανότητα εκδήλωσης αυτοκτονικού ιδεασμού και συμπεριφοράς. Μετα-ανάλυση των Bridge et al. (2006) έδειξε ότι η καταθλιπτική συμπτωματολογία συνιστά σημαντικό παράγοντα κινδύνου για αυτοκτονικό ιδεασμό και απόπειρα, ενώ οι Hawton et al. (2012) επισημαίνουν ότι προηγούμενη απόπειρα αποτελεί τον ισχυρότερο προγνωστικό δείκτη μελλοντικής αυτοκτονικής συμπεριφοράς. Επιπλέον, οι Turecki και Brent (2016) τονίζουν ότι η αυτοκτονικότητα στην εφηβεία προκύπτει από την αλληλεπίδραση βιολογικών παραγόντων, ψυχολογικών χαρακτηριστικών και περιβαλλοντικών στρεσογόνων παραγόντων.
Η αιτιολογία της κατάθλιψης είναι πολυπαραγοντική και περιλαμβάνει γενετική ευαλωτότητα, νευροβιολογικούς μηχανισμούς, δυσμενή γεγονότα ζωής, οικογενειακή δυσλειτουργία και σχολικούς στρεσογόνους παράγοντες, όπως ο εκφοβισμός και η ακαδημαϊκή πίεση. Μελέτες έχουν δείξει ότι οι πρώιμες τραυματικές εμπειρίες αυξάνουν σημαντικά την πιθανότητα εμφάνισης καταθλιπτικής διαταραχής (McLaughlin et al., 2011), ενώ η συννοσηρότητα με αγχώδεις διαταραχές και προβλήματα συμπεριφοράς είναι συχνή (Thapar et al., 2012). Στο σχολικό περιβάλλον, η χαμηλή κοινωνική αποδοχή και η διαπροσωπική απόρριψη λειτουργούν επιβαρυντικά, επηρεάζοντας την αυτοεκτίμηση και την αίσθηση του «ανήκειν».
Η διαχείριση της κατάθλιψης στο σχολικό πλαίσιο απαιτεί πολυεπίπεδη και ορθή προσέγγιση. Η πρόληψη μέσω προγραμμάτων κοινωνικο-συναισθηματικής μάθησης έχει αποδειχθεί αποτελεσματική στη μείωση των καταθλιπτικών συμπτωμάτων και στη βελτίωση της σχολικής λειτουργικότητας (Durlak et al., 2011). Η έγκαιρη ανίχνευση μέσω συστηματικού ελέγχου και χρήσης σταθμισμένων εργαλείων αξιολόγησης είναι κρίσιμη, με εργαλεία όπως το Beck Depression Inventory (Beck et al., 1961) και το Children’s Depression Inventory (Kovacs, 1979) να χρησιμοποιούνται ευρέως στη διεθνή βιβλιογραφία.
Σε επίπεδο θεραπευτικής διαχείρισης, η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) και η Διαπροσωπική Θεραπεία (IPT) διαθέτουν ισχυρή ερευνητική τεκμηρίωση ως αποτελεσματικές παρεμβάσεις για ήπια έως μέτρια κατάθλιψη (Weisz et al., 2006). Σε μέτριες και σοβαρές περιπτώσεις, ο συνδυασμός ψυχοθεραπείας και φαρμακοθεραπείας (κυρίως εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης – SSRIs) εμφανίζει καλύτερα αποτελέσματα (March et al., 2004). Παράλληλα, η ανάπτυξη σχολικών πρωτοκόλλων διαχείρισης κρίσεων, η εκπαίδευση και η ενημέρωση των εκπαιδευτικών στην αναγνώριση προειδοποιητικών σημείων (όπως λεκτικές αναφορές σε θάνατο, έντονη απελπισία και κοινωνική απομόνωση) και η άμεση παραπομπή σε εξειδικευμένες υπηρεσίες ψυχικής υγείας αποτελούν βασικές στρατηγικές πρόληψης της αυτοκτονικότητας. Η ενδυνάμωση της οικογένειας και η τακτική επικοινωνία σχολείου – γονέων/κηδεμόνων αποτελούν επίσης καθοριστικούς παράγοντες παρέμβασης.
Συμπερασματικά, η εφηβική κατάθλιψη αποτελεί σύνθετη και δυνητικά σοβαρή διαταραχή με σημαντικές εκπαιδευτικές και κοινωνικές συνέπειες. Η πρόληψη, η έγκαιρη ανίχνευση και η ολοκληρωμένη διαχείριση στο σχολικό πλαίσιο μπορούν να μειώσουν τη βαρύτητα των συμπτωμάτων και να περιορίσουν τον κίνδυνο αυτοκτονικής συμπεριφοράς.
Ανδρεοπούλου Άννα – Μαρία,
Ψυχολόγος, MSc
Κέντρο Ημέρας Θεραπείας μέσω Τέχνης Artwave και Κέντρο Ημέρας Παιδιών και Εφήβων Podilato της [Ε.Ν.Α.]
Βιβλιογραφία
Avenevoli, S., Swendsen, J., He, J. P., Burstein, M., & Merikangas, K. R. (2015). Major depression in adolescents: National comorbidity survey–adolescent supplement. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 54(1), 37–44.e2. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2014.10.010
Beck, A. T., Ward, C. H., Mendelson, M., Mock, J., & Erbaugh, J. (1961). An inventory for measuring depression. Archives of General Psychiatry, 4, 561–571. https://doi.org/10.1001/archpsyc.1961.01710120031004
Bridge, J. A., Goldstein, T. R., & Brent, D. A. (2006). Adolescent suicide and suicidal behavior. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 47(3–4), 372–394. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2006.01615.x
Durlak, J. A., Weissberg, R. P., Dymnicki, A. B., Taylor, R. D., & Schellinger, K. B. (2011). The impact of enhancing students’ social and emotional learning: A meta‐analysis of school‐based universal interventions. Child Development, 82(1), 405–432. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2010.01564.x
Hawton, K., Saunders, K., & O’Connor, R. (2012). Self-harm and suicide in adolescents. The Lancet, 379(9834), 2373–2382. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(12)60322-5
March, J., Silva, S., Petrycki, S., Curry, J., Wells, K., Fairbank, J., … & the TADS Team. (2004). Fluoxetine, cognitive-behavioral therapy, and their combination for adolescents with depression: Treatment for Adolescents With Depression Study (TADS) randomized controlled trial. JAMA, 292(7), 807–820. https://doi.org/10.1001/jama.292.7.807
McLaughlin, K. A., Green, J. G., Gruber, M. J., Sampson, N. A., Zaslavsky, A. M., & Kessler, R. C. (2011). Childhood adversities and first onset of psychiatric disorders in a national sample of U.S. adolescents. Archives of General Psychiatry, 69(11), 1151–1160. https://doi.org/10.1001/archgenpsychiatry.2011.227
Thapar, A., Collishaw, S., Pine, D. S., & Thapar, A. K. (2012). Depression in adolescence. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 51(4), 372–388. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2012.01.018
Turecki, G., & Brent, D. A. (2016). Suicide and suicidal behaviour. The Lancet, 387(10024), 1227–1239. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(15)00234-2
Weisz, J. R., McCarty, C. A., & Valeri, S. M. (2006). Effects of psychotherapy for depression in children and adolescents: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 132(1), 132–149. https://doi.org/10.1037/0033-2909.132.1.132
Kovacs, M. (1979). Children’s Depression Inventory. University of Pittsburgh.
