Το άγχος αποτελεί ένα φυσιολογικό συναίσθημα που υποστηρίζει την προσαρμογή του παιδιού στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος. Ωστόσο, όταν η ένταση, η διάρκεια και η συχνότητά του υπερβαίνουν τα αναπτυξιακά αναμενόμενα όρια και συνοδεύονται από σημαντική λειτουργική έκπτωση, ενδέχεται να καταστεί παθολογικό. Οι αγχώδεις διαταραχές συγκαταλέγονται στις συχνότερες μορφές ψυχοπαθολογίας στην παιδική και εφηβική ηλικία (Polanczyk et al., 2015). Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, σημαντικό ποσοστό εφήβων παγκοσμίως εμφανίζει κλινικά σημαντικά συμπτώματα άγχους (World Health Organization, 2023).
Η διαγνωστική αξιολόγηση βασίζεται στα κριτήρια του DSM-5-TR (APA, 2022). Οι συχνότερες μορφές άγχους σε παιδιά και εφήβους περιλαμβάνουν τη διαταραχή άγχους αποχωρισμού, τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή, την κοινωνική αγχώδη διαταραχή και τις ειδικές φοβίες (Rapee et al., 2023). Κοινό χαρακτηριστικό τους είναι η επίμονη ανησυχία, η εστίαση σε ενδεχόμενους κινδύνους και η συστηματική αποφυγή καταστάσεων που προκαλούν φόβο.
Η κλινική εικόνα διαφοροποιείται ανάλογα με το αναπτυξιακό στάδιο. Στην παιδική ηλικία, το άγχος συχνά εκδηλώνεται μέσω σωματικών συμπτωμάτων, όπως κοιλιακό άλγος, κεφαλαλγία και διαταραχές ύπνου (Costello et al., 2003). Στην εφηβεία, παρατηρείται αυξημένη ανησυχία για την ακαδημαϊκή επίδοση, την κοινωνική αποδοχή και την αυτοεικόνα, συχνά σε συνδυασμό με μειωμένη αυτοεκτίμηση ή συμπεριφορές απόσυρσης (Warner et al., 2023). Επιπλέον, τα αγχώδη συμπτώματα στην εφηβεία συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης ψυχικών διαταραχών στην ενήλικη ζωή (Costello et al., 2003; Benjamin et al., 2013).
Η αιτιολογία των αγχωδών διαταραχών είναι πολυπαραγοντική. Γενετικοί και νευροβιολογικοί παράγοντες, ιδιοσυγκρασιακά χαρακτηριστικά, όπως η αυξημένη ευαισθησία στην απειλή, καθώς και περιβαλλοντικές επιδράσεις, συμπεριλαμβανομένων των γονεϊκών προτύπων και των κοινωνικών στρεσογόνων παραγόντων, αλληλεπιδρούν στη διαμόρφωση της συμπτωματολογίας (Muris & Ollendick, 2005).
Σε επίπεδο παρέμβασης, η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) αποτελεί τη θεραπεία πρώτης επιλογής για τις αγχώδεις διαταραχές σε παιδιά και εφήβους (James et al., 2015). Μετα-αναλυτικά δεδομένα υποστηρίζουν την αποτελεσματικότητά της στη μείωση των αγχωδών συμπτωμάτων και στη βελτίωση της λειτουργικότητας (Stiede et al., 2023). Η θεραπεία εστιάζει στην αναγνώριση και τροποποίηση δυσλειτουργικών σκέψεων, στη σταδιακή έκθεση σε καταστάσεις που προκαλούν φόβο και στην εκπαίδευση δεξιοτήτων συναισθηματικής ρύθμισης. Η συμμετοχή της οικογένειας ενισχύει σημαντικά τα θεραπευτικά αποτελέσματα. Οι γονείς εκπαιδεύονται να αναγνωρίζουν τα σημάδια άγχους, να προάγουν λειτουργικούς τρόπους διαχείρισης και να αποφεύγουν συμπεριφορές που άθελά τους συντηρούν το πρόβλημα, όπως η υπερπροστατευτικότητα ή η συνεχής επιβεβαίωση.
Σε περιπτώσεις υψηλής βαρύτητας ή συννοσηρότητας, μπορεί να εξεταστεί η συνδυαστική παρέμβαση με φαρμακοθεραπεία, υπό την επίβλεψη παιδοψυχιάτρου και στο πλαίσιο διεπιστημονικής συνεργασίας (Rapee et al., 2023).
Συμπερασματικά, το άγχος στην παιδική και εφηβική ηλικία είναι συχνό, αλλά διαχειρίσιμο. Η έγκαιρη αξιολόγηση, η τεκμηριωμένη θεραπευτική παρέμβαση και η συνεργασία μεταξύ οικογένειας, σχολείου και επαγγελματιών ψυχικής υγείας αποτελούν κρίσιμους παράγοντες για την ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας και της ομαλής αναπτυξιακής πορείας των παιδιών και των εφήβων.
Βλάχου Ευαγγελία,
Ψυχολόγος, MSc
Κέντρο Ημέρας Παιδιών και Εφήβων Podilato της [Ε.Ν.Α.]
Βιβλιογραφία
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR).
Benjamin, C. L., Harrison, J. P., Settipani, C. A., Brodman, D. M., & Kendall, P. C. (2013). Anxiety and related outcomes in young adults 7 to 19 years after receiving treatment for child anxiety. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 81(5), 865–876.
Costello, E. J., Mustillo, S., Erkanli, A., Keeler, G., & Angold, A. (2003). Prevalence and development of psychiatric disorders in childhood and adolescence. Archives of General Psychiatry, 60(8), 837–844.
James, A. C., James, G., Cowdrey, F. A., Soler, A., & Choke, A. (2015). Cognitive behavioural therapy for anxiety disorders in children and adolescents. Cochrane Database of Systematic Reviews, (2), CD004690.
Muris, P., & Ollendick, T. H. (2005). The role of temperament in the etiology of child psychopathology. Clinical Child and Family Psychology Review, 8(4), 271–289.
Polanczyk, G. V., Salum, G. A., Sugaya, L. S., Caye, A., & Rohde, L. A. (2015). A meta-analysis of the worldwide prevalence of mental disorders in children and adolescents. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 56(3), 345–365.
Rapee RM, Creswell C, Kendall PC, Pine DS, Waters AM. Anxiety disorders in children and adolescents: A summary and overview of the literature. Behav Res Ther. 2023 Sep;168:104376. doi: 10.1016/j.brat.2023.104376. Epub 2023 Jul 20. PMID: 37499294.
Stiede, J. T., Trent, E. S., Viana, A. G., Guzick, A. G., Storch, E. A., & Hershfield, J. (2023). Cognitive behavioral therapy for children and adolescents with anxiety disorders. Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America, 32(3), 543–558.
Warner, E. N., Ammerman, R. T., Glauser, T. A., Pestian, J. P., & Strawn, J. R. (2023). Developmental epidemiology of pediatric anxiety disorders. Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America, 32(3), 511–530.
World Health Organization. (2023). Mental health of adolescents.
