Η συναισθηματική νοημοσύνη αποτελεί τα τελευταία χρόνια ένα ιδιαίτερα σημαντικό πεδίο μελέτης στον χώρο της εκπαίδευσης, καθώς συνδέεται άμεσα με την ποιότητα των σχέσεων που αναπτύσσονται μέσα στη σχολική τάξη. Οι εκπαιδευτικοί δε μεταδίδουν μόνο γνώσεις, αλλά επηρεάζουν καθημερινά το συναισθηματικό κλίμα της τάξης, την ψυχολογία των μαθητών και τη διαδικασία της μάθησης. Για τον λόγο αυτό, οι κοινωνικές και συναισθηματικές δεξιότητες των εκπαιδευτικών θεωρούνται απαραίτητες για τη δημιουργία θετικών διαπροσωπικών σχέσεων και ενός υποστηρικτικού σχολικού περιβάλλοντος.
Η θεωρία της συναισθηματικής νοημοσύνης αναπτύχθηκε από τους Salovey και Mayer (1990) και αργότερα έγινε ιδιαίτερα γνωστή μέσα από το έργο του Goleman (1995). Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, η συναισθηματική νοημοσύνη αναφέρεται στην ικανότητα του ατόμου να αναγνωρίζει, να κατανοεί, να εκφράζει και να διαχειρίζεται αποτελεσματικά τα συναισθήματά του, αλλά και τα συναισθήματα των άλλων. Οι βασικές διαστάσεις της περιλαμβάνουν την αντίληψη των συναισθημάτων, τη χρήση τους για διευκόλυνση της σκέψης, την κατανόησή τους και τη διαχείρισή τους (Salovey & Mayer, 1990).
Στο σχολικό πλαίσιο, η συναισθηματική νοημοσύνη των εκπαιδευτικών επηρεάζει σημαντικά τη διαμόρφωση θετικού κλίματος στην τάξη και την ποιότητα των σχέσεων με τους μαθητές. Οι Hamre και συνεργάτες (2008) υποστηρίζουν ότι τα κοινωνικά και συναισθηματικά χαρακτηριστικά των εκπαιδευτικών επηρεάζουν άμεσα τις αλληλεπιδράσεις που αναπτύσσονται μέσα στην τάξη. Παράλληλα, οι Hargreaves (1998) και Zembylas (2007) επισημαίνουν ότι ο τρόπος με τον οποίο οι εκπαιδευτικοί διαχειρίζονται τα συναισθήματά τους συμβάλλει καθοριστικά στη δημιουργία ενός ασφαλούς και υποστηρικτικού μαθησιακού περιβάλλοντος.
Έρευνες έχουν δείξει ότι οι εκπαιδευτικοί με υψηλότερα επίπεδα συναισθηματικής νοημοσύνης αναπτύσσουν πιο θετικές σχέσεις με τους μαθητές τους και αντιμετωπίζουν αποτελεσματικότερα συγκρούσεις και προβληματικές συμπεριφορές (Brackett, Palomera, & Mojsa-Kaja, 2010). Επιπλέον, οι εκπαιδευτικοί αυτοί παρουσιάζουν μεγαλύτερη ικανότητα συνεργασίας με συναδέλφους και γονείς, γεγονός που ενισχύει συνολικά τη σχολική λειτουργία και το παιδαγωγικό έργο (Nizielski et al., 2012).
Η κοινωνική και συναισθηματική μάθηση συνδέεται, επίσης, με την ικανότητα των εκπαιδευτικών να βοηθούν τους μαθητές να αναπτύσσουν δεξιότητες επικοινωνίας, συνεργασίας και διαχείρισης συναισθημάτων. Σύμφωνα με τους Jennings και Greenberg (2009), οι κοινωνικές και συναισθηματικές δεξιότητες των εκπαιδευτικών επηρεάζουν θετικά τη συμπεριφορά των μαθητών και μειώνουν φαινόμενα επιθετικότητας και κοινωνικών δυσκολιών μέσα στη σχολική τάξη.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η έννοια της διδακτικής αυτο-αποτελεσματικότητας, δηλαδή η πίστη του εκπαιδευτικού στις ικανότητές του να ανταποκρίνεται αποτελεσματικά στις απαιτήσεις της διδασκαλίας. Σύμφωνα με τον Bandura (1997), οι εκπαιδευτικοί με υψηλή αυτο-αποτελεσματικότητα δημιουργούν καλύτερες σχέσεις με τους μαθητές και αντιμετωπίζουν με μεγαλύτερη επιτυχία δυσκολίες μέσα στην τάξη. Αντίθετα, χαμηλά επίπεδα αυτο-αποτελεσματικότητας συχνά συνδέονται με περισσότερες συγκρούσεις και αρνητικές αλληλεπιδράσεις (Mashburn et al., 2006).
Η σημασία της συναισθηματικής νοημοσύνης γίνεται ακόμη μεγαλύτερη στη σύγχρονη εκπαιδευτική πραγματικότητα, όπου οι εκπαιδευτικοί καλούνται να διαχειριστούν ποικίλες κοινωνικές, συναισθηματικές και πολιτισμικές ανάγκες των μαθητών. Η ανάπτυξη δεξιοτήτων ενσυναίσθησης, αυτοελέγχου και αποτελεσματικής επικοινωνίας βοηθά τους εκπαιδευτικούς να ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της καθημερινής σχολικής ζωής και να δημιουργούν σχέσεις εμπιστοσύνης με τους μαθητές τους.
Παράλληλα, η βιβλιογραφία υποστηρίζει ότι η συναισθηματική νοημοσύνη δεν αποτελεί έμφυτο χαρακτηριστικό αλλά δεξιότητα που μπορεί να καλλιεργηθεί μέσω επιμόρφωσης και επαγγελματικής ανάπτυξης. Για τον λόγο αυτό, τα προγράμματα εκπαίδευσης και επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών είναι σημαντικό να περιλαμβάνουν δράσεις που ενισχύουν τις κοινωνικές και συναισθηματικές δεξιότητες, τη διαχείριση άγχους και τη συναισθηματική ανθεκτικότητα.
Συμπερασματικά, η συναισθηματική νοημοσύνη αποτελεί βασικό παράγοντα για την αποτελεσματική άσκηση του εκπαιδευτικού έργου. Οι εκπαιδευτικοί που διαθέτουν ανεπτυγμένες κοινωνικές και συναισθηματικές δεξιότητες μπορούν να δημιουργήσουν θετικό σχολικό κλίμα, να ενισχύσουν τη μαθησιακή διαδικασία και να συμβάλουν ουσιαστικά στην ψυχοκοινωνική ανάπτυξη των μαθητών. Η επένδυση, επομένως, στην ανάπτυξη της συναισθηματικής νοημοσύνης των εκπαιδευτικών αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για ένα σύγχρονο και ανθρώπινο σχολείο.
Ανδρεοπούλου Άννα – Μαρία,
Ψυχολόγος, MSc
Κέντρο Ημέρας Θεραπείας μέσω Τέχνης Artwave και Κέντρο Ημέρας Παιδιών και Εφήβων Podilato της [Ε.Ν.Α.]
Βιβλιογραφία
- Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. Freeman.
- Brackett, M., Palomera, R., & Mojsa-Kaja, J. (2010). Emotion-regulation ability, burnout, and job satisfaction among British secondary-school teachers. Psychology in the Schools.
- Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence. Bantam Books.
- Hamre, B., Pianta, R., Mashburn, A., & Downer, J. (2008). Building a science of classrooms: Application of the CLASS framework in over 4,000 U.S. early childhood and elementary classrooms. Foundation for Child Development.
- Hargreaves, A. (1998). The emotional practice of teaching. Teaching and Teacher Education.
- Jennings, P., & Greenberg, M. (2009). The prosocial classroom: Teacher social and emotional competence in relation to student and classroom outcomes. Review of Educational Research.
- Mashburn, A., Hamre, B., Downer, J., & Pianta, R. (2006). Teacher and classroom characteristics associated with teachers’ ratings of prekindergartners’ relationships and behaviors. Journal of Psychoeducational Assessment.
- Nizielski, S., Hallum, S., Lopes, P., & Schutz, A. (2012). Attention to student needs mediates the relationship between teacher emotional intelligence and student misconduct. Journal of Psychoeducational Assessment.
- Salovey, P., & Mayer, J. (1990). Emotional intelligence. Imagination, Cognition and Personality.
