Με αφορμή πρόσφατα γεγονότα που αναδεικνύουν με έντονο τρόπο την ψυχολογική πίεση που μπορεί να βιώνουν οι έφηβοι στη σύγχρονη κοινωνία, καθίσταται ιδιαίτερα σημαντικό να επανεξετάσουμε ένα ζήτημα που αφορά όχι μόνο την εκπαίδευση αλλά και τον τρόπο που ως κοινωνία στεκόμαστε απέναντι στα παιδιά μας: το άγχος των Πανελληνίων Εξετάσεων και, κυρίως, η ανάγκη ουσιαστικής υποστήριξης των εφήβων σε αυτή τη μεταβατική περίοδο της ζωής τους.
Η εφηβεία αποτελεί μια περίοδο έντονων βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών αλλαγών. Οι έφηβοι δεν καλούνται μόνο να ανταποκριθούν σε αυξημένες σχολικές απαιτήσεις, αλλά και να διαμορφώσουν την ταυτότητά τους, να αναζητήσουν ρόλους και να επεξεργαστούν τις προσδοκίες που προβάλλονται πάνω τους. Σε αυτό το πλαίσιο, οι Πανελλήνιες Εξετάσεις αποκτούν συχνά έναν δυσανάλογα βαρύ συμβολισμό, σαν να αποτελούν το μοναδικό «μέτρο αξίας» και καθορισμού του μέλλοντος ενός νέου ανθρώπου. Αυτή η κοινωνική αφήγηση είναι συχνά εκείνη που ενισχύει περισσότερο το άγχος, και όχι η ίδια η εξεταστική διαδικασία.
Το άγχος των εξετάσεων είναι μεν μια φυσιολογική αντίδραση, όμως όταν ενισχύεται από πίεση, φόβο αποτυχίας και υπερβολικές προσδοκίες, μπορεί να γίνει αποδιοργανωτικό. Σε τέτοιες συνθήκες, ο έφηβος δε βιώνει απλώς «στρες», αλλά συχνά αισθάνεται ότι κρίνεται συνολικά ως άτομο. Αυτό είναι ένα κρίσιμο σημείο, καθώς το εξεταστικό αποτέλεσμα αρχίζει να ταυτίζεται με την προσωπική του αξία.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος της οικογένειας και του ευρύτερου κοινωνικού περιβάλλοντος είναι καθοριστικός. Οι έφηβοι δε χρειάζονται περισσότερο έλεγχο ή πίεση, αλλά σταθερή, ήρεμη και συναισθηματικά διαθέσιμη υποστήριξη. Η στάση των γονέων μπορεί να λειτουργήσει είτε προστατευτικά είτε επιβαρυντικά. Όταν η οικογένεια μεταφέρει, ακόμη και άθελά της, το μήνυμα ότι «η επιτυχία στις εξετάσεις είναι το πιο σημαντικό πράγμα», ο έφηβος συχνά εγκλωβίζεται σε έναν φαύλο κύκλο άγχους, φόβου και τελειοθηρίας. Αντίθετα, όταν το μήνυμα είναι ότι η αξία του παιδιού είναι ανεξάρτητη από το αποτέλεσμα, τότε μειώνεται σημαντικά η ψυχολογική πίεση και ενισχύεται η ανθεκτικότητά του.
Η υποστήριξη δε σημαίνει αδιαφορία. Σημαίνει ενεργή παρουσία χωρίς υπερβολική παρέμβαση. Σημαίνει διάλογος αντί για μονολόγους, κατανόηση αντί για κριτική και ενθάρρυνση αντί για συγκρίσεις. Οι έφηβοι χρειάζονται να αισθάνονται ότι έχουν ένα ασφαλές συναισθηματικό πλαίσιο, στο οποίο μπορούν να εκφράσουν φόβους, απογοητεύσεις και αβεβαιότητες χωρίς να αξιολογούνται ή να διορθώνονται συνεχώς.
Αντίστοιχα, το κοινωνικό περιβάλλον έχει επίσης σημαντική ευθύνη. Το σχολείο, τα μέσα ενημέρωσης και γενικότερα ο δημόσιος λόγος συχνά ενισχύουν την αντίληψη ότι οι Πανελλήνιες αποτελούν «μονόδρομο επιτυχίας». Αυτή η προσέγγιση είναι ψυχολογικά επιβαρυντική και αναπτυξιακά περιοριστική. Στην πραγματικότητα, η πορεία ενός ανθρώπου δεν καθορίζεται από μία στιγμή, αλλά από μια σειρά επιλογών, ευκαιριών και εμπειριών που εκτείνονται στον χρόνο.
Ένα υποστηρικτικό σχολικό περιβάλλον μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά όταν προάγει τη συνεργασία αντί για τον ανταγωνισμό και όταν αντιμετωπίζει τον μαθητή ως ολόκληρη προσωπικότητα και όχι ως «βαθμολογικό αποτέλεσμα». Η παρουσία σχολικών ψυχολόγων, η ψυχοεκπαίδευση και η καλλιέργεια ρεαλιστικών προσδοκιών αποτελούν κρίσιμους παράγοντες πρόληψης του έντονου άγχους.
Εξίσου σημαντικό είναι να αλλάξει και ο τρόπος που ως κοινωνία μιλάμε για την επιτυχία και την αποτυχία. Η αποτυχία δεν είναι ταυτότητα, ούτε τελικός προορισμός, αλλά μέρος της μαθησιακής και αναπτυξιακής διαδικασίας. Όταν αυτό γίνει συλλογικά αποδεκτό, τότε μειώνεται η πίεση που αισθάνονται οι νέοι και ενισχύεται η ψυχική τους ανθεκτικότητα.
Σε περιπτώσεις όπου το άγχος γίνεται έντονο και παρατεταμένο, η αναζήτηση υποστήριξης από ειδικό ψυχικής υγείας δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένδειξη αδυναμίας, αλλά ως πράξη φροντίδας. Η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί να αποτρέψει την επιδείνωση των συμπτωμάτων και να βοηθήσει τον έφηβο να αναπτύξει υγιείς τρόπους διαχείρισης του στρες.
Συμπερασματικά, το άγχος των Πανελληνίων δεν είναι απλώς ένα ατομικό ψυχολογικό φαινόμενο, αλλά ένα κοινωνικό ζήτημα που αντανακλά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την επιτυχία, την αξία και το μέλλον των νέων ανθρώπων. Η ουσιαστική υποστήριξη των εφήβων δεν είναι προαιρετική, αλλά αναγκαία προϋπόθεση για την ψυχική τους υγεία. Όταν η οικογένεια και η κοινωνία λειτουργούν ως πλαίσια ασφάλειας, αποδοχής και ενθάρρυνσης, τότε οι νέοι δεν καλούνται απλώς να «αντέξουν» τις εξετάσεις, αλλά να αναπτυχθούν μέσα από αυτές.
Βλάχου Ευαγγελία, Ψυχολόγος, MSc
Κέντρο Ημέρας Παιδιών και Εφήβων Podilato της [Ε.Ν.Α.]
