Οι θεραπείες μέσω τέχνης αποτελούν τεκμηριωμένο πεδίο ψυχοκοινωνικής παρέμβασης για τις σχολικές δομές, αξιοποιώντας την εικαστική δημιουργία, τη μουσική, το δράμα, την κίνηση, την ποίηση και τη δημιουργική γραφή για την υποστήριξη της ψυχικής υγείας των μαθητών. Δεν πρόκειται απλώς για καλλιτεχνική απασχόληση, αλλά για δομημένη θεραπευτική διαδικασία, με σαφείς στόχους, κατάλληλο πλαίσιο και εξειδικευμένο επαγγελματία. Το σχολείο αποτελεί προνομιακό χώρο εφαρμογής, επειδή εκεί τα παιδιά εκφράζουν δυσκολίες σχετικές με το άγχος, την αυτοεκτίμηση, τη συμπεριφορά, τις σχέσεις με συνομηλίκους και τη σχολική προσαρμογή. Επιπλέον, η παρέμβαση στο σχολείο μειώνει το στίγμα, διευκολύνει την πρόσβαση και επιτρέπει την έγκαιρη ανίχνευση αναγκών, πριν παγιωθούν.
Σημαντικό πλεονέκτημα των τεχνών είναι ότι προσφέρουν μη λεκτικούς τρόπους έκφρασης. Πολλά παιδιά, ιδιαίτερα μικρής ηλικίας ή παιδιά που έχουν βιώσει στρες, δυσκολεύονται να περιγράψουν με σαφήνεια τα συναισθήματά τους. Μέσα από εικόνες, ήχους, ρόλους ή αφηγήσεις μπορούν να εξωτερικεύσουν φόβους, συγκρούσεις και ανάγκες με λιγότερο απειλητικό τρόπο. Η ανασκόπηση της Moula (2020) για την εικαστική θεραπεία σε παιδιά 5–12 ετών σε σχολικές δομές ανέδειξε θετικά αποτελέσματα στην ποιότητα ζωής, το άγχος, την αντίληψη του εαυτού, τη συναισθηματική έκφραση, τη συμπεριφορά και τη γενικότερη στάση απέναντι στο σχολείο. Τα ευρήματα είναι ιδιαίτερα σημαντικά, καθώς τα παιδιά δεν ανταποκρίνονται πάντα εύκολα σε αμιγώς λεκτικές παρεμβάσεις.
Αντίστοιχα, και η ανασκόπηση των Moula, Aithal, Karkou και Powell (2020) για τις θεραπείες μέσω τέχνης σε δημοτικά σχολεία κατέληξε ότι οι παρεμβάσεις αυτές παρουσιάζουν ενθαρρυντικά αποτελέσματα σε συναισθηματικούς, κοινωνικούς και συμπεριφορικούς δείκτες. Παράλληλα, οι συγγραφείς υπογραμμίζουν την ανάγκη περαιτέρω έρευνας, με περισσότερες μελέτες, μεγαλύτερα δείγματα, κοινά εργαλεία αξιολόγησης και σαφέστερα πρωτόκολλα. Επομένως, τα επιστημονικά δεδομένα είναι ενθαρρυντικά, ωστόσο χρήζουν προσεκτικής ερμηνείας, ώστε οι τέχνες να μη θεωρηθούν πανάκεια.
Σημαντική είναι και η πιλοτική τυχαιοποιημένη μελέτη των Moula, Powell και Karkou (2020), η οποία πραγματοποιήθηκε σε δημοτικά σχολεία με παιδιά με ήπιες συναισθηματικές και συμπεριφορικές δυσκολίες. Οι μαθητές συμμετείχαν σε εικαστική θεραπεία, μουσικοθεραπεία, δραματοθεραπεία ή χοροκινητική θεραπεία. Τα αποτελέσματα έδειξαν κλινικά σημαντική βελτίωση στη λειτουργικότητα, στον ύπνο και στις συναισθηματικές και συμπεριφορικές δυσκολίες, καθώς και στους δείκτες ποιότητας ζωής. Η ποιοτική διερεύνηση της ίδιας ομάδας έδειξε ότι τα παιδιά βίωσαν τις συνεδρίες ως χώρο ασφάλειας, αποδοχής, δημιουργικότητας και καλύτερης επικοινωνίας (Moula et al., 2022). Αυτό υποδηλώνει ότι η υποκειμενική εμπειρία των μαθητών αποτελεί κρίσιμο δείκτη επιτυχίας, πέρα από τα ψυχομετρικά ευρήματα.
Στον τομέα της δραματοθεραπείας, οι σχολικές παρεμβάσεις έχουν συνδεθεί με την ενίσχυση της ενσυναίσθησης, των κοινωνικών δεξιοτήτων και την πρόληψη του εκφοβισμού. Η συστηματική ανασκόπηση των Joronen, Rankin και Åstedt-Kurki (2008) κατέληξε ότι οι παρεμβάσεις αυτές παρουσιάζουν ενθαρρυντικά αποτελέσματα ως προς τη βελτίωση γνώσεων και στάσεων σχετικών με την υγεία. Επιπλέον, η ελεγχόμενη μελέτη των Joronen, Konu, Rankin και Åstedt-Kurki (2012) σε δημοτικό σχολείο έδειξε βελτίωση των κοινωνικών σχέσεων και περιορισμό της θυματοποίησης σε συνθήκες σχολικού εκφοβισμού. Το θέατρο επιτρέπει στα παιδιά να δοκιμάζουν ρόλους, να επεξεργάζονται συγκρούσεις και να κατανοούν διαφορετικές οπτικές μέσα σε ασφαλές πλαίσιο.
Η μουσικοθεραπεία έχει επίσης μελετηθεί σε σχολικούς πληθυσμούς. Οι Gold, Saarikallio, Crooke και McFerran (2017) μελέτησαν την ομαδική μουσικοθεραπεία ως προληπτική παρέμβαση για νέους υψηλού κινδύνου. Η παρέμβαση έγινε αποδεκτή από τους μαθητές και συνδέθηκε με μικρά οφέλη, χωρίς όμως να διαπιστώνεται σαφής υπεροχή έναντι της κατ’ επιλογήν ακρόασης μουσικής. Το εύρημα δείχνει ότι η μουσική μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά, αλλά η αποτελεσματικότητά της εξαρτάται από τη διάρκεια, τους στόχους και τη θεραπευτική σχέση.
Η δημιουργική γραφή αποτελεί επίσης χρήσιμο εργαλείο. Οι Kliewer et al. (2011) μελέτησαν τη δημιουργική γραφή ως σχολική παρέμβαση σε εφήβους υψηλού κινδύνου και διαπίστωσαν βραχυπρόθεσμη βελτίωση σε δείκτες επιθετικότητας και συναισθηματικής αστάθειας. Η γραφή διευκολύνει την οργάνωση και νοηματοδότηση δύσκολων εμπειριών, απαιτεί όμως προσεκτικό χειρισμό λόγω της λεκτικοποίησης συναισθηματικά φορτισμένων ζητημάτων. Επιπλέον, οι Zhang et al. (2023) έδειξαν ότι παρεμβάσεις τέχνης, μουσικής και ποίησης μείωσαν τα συμπτώματα μετατραυματικού στρες σε παιδιά στη Βόρεια Νιγηρία που έχουν υπάρξει θύματα απαγωγής.
Συμπερασματικά, οι εφαρμογές art therapy στο σχολείο παρουσιάζουν αξιόλογη δυναμική ως προς την ενίσχυση της συναισθηματικής έκφρασης, της αυτοεκτίμησης, της κοινωνικής σύνδεσης και της ψυχικής ανθεκτικότητας. Η εφαρμογή τους προϋποθέτει καταρτισμένους επαγγελματίες, οριοθετημένο θεραπευτικό πλαίσιο, συνεργασία με εκπαιδευτικούς και γονείς και συστηματική αξιολόγηση. Έτσι, η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στην εκπαίδευση και την ψυχική φροντίδα, προσφέροντας στους μαθητές έναν ασφαλή τρόπο να εκφράσουν, να κατανοήσουν και να τροποποιήσουν τα βιώματά τους.
Βασιλική Καλαφάτη
Εικαστικός
Κέντρο Ημέρας Παιδιών και Εφήβων Podilato της [Ε.Ν.Α.]
Βιβλιογραφία
Gold, C., Saarikallio, S., Crooke, A. H. D., & McFerran, K. S. (2017). Group music therapy as a preventive intervention for young people at risk: Cluster-randomized trial. Journal of Music Therapy, 54(2), 133–160. https://doi.org/10.1093/jmt/thx002
Joronen, K., Konu, A., Rankin, S. H., & Åstedt-Kurki, P. (2012). An evaluation of a drama program to enhance social relationships and anti-bullying at elementary school: A controlled study. Health Promotion International, 27(1), 5–14. https://doi.org/10.1093/heapro/dar012
Joronen, K., Rankin, S. H., & Åstedt-Kurki, P. (2008). School-based drama interventions in health promotion for children and adolescents: Systematic review. Journal of Advanced Nursing, 63(2), 116–131. https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2008.04634.x
Kliewer, W., Lepore, S. J., Farrell, A. D., Allison, K. W., Meyer, A. L., Sullivan, T. N., & Greene, A. Y. (2011). A school-based expressive writing intervention for at-risk urban adolescents’ aggressive behavior and emotional lability. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology, 40(5), 693–705. https://doi.org/10.1080/15374416.2011.597092
Moula, Z. (2020). A systematic review of the effectiveness of art therapy delivered in school-based settings to children aged 5–12 years. International Journal of Art Therapy, 25(2), 88–99. https://doi.org/10.1080/17454832.2020.1751219
Moula, Z., Aithal, S., Karkou, V., & Powell, J. (2020). A systematic review of child-focused outcomes and assessments of arts therapies delivered in primary mainstream schools. Children and Youth Services Review, 112, Article 104928. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2020.104928
Moula, Z., Powell, J., & Karkou, V. (2020). An investigation of the effectiveness of arts therapies interventions on measures of quality of life and wellbeing: A pilot randomized controlled study in primary schools. Frontiers in Psychology, 11, Article 586134. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2020.586134
Moula, Z., Powell, J., & Karkou, V. (2022). Qualitative and arts-based evidence from children participating in a pilot randomised controlled study of school-based arts therapies. Children, 9(6), Article 890. https://doi.org/10.3390/children9060890
Zhang, L., Wan, R., Iyendo, T. O., Apuke, O. D., & Tunca, E. A. (2023). A randomized control trial establishing the effectiveness of using interactive television-based art, music, and poetry therapies for treating the post-traumatic stress disorder of children exposed to traumatic events. Psychiatry Research, 330, Article 115582. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2023.115582
