Η καθημερινότητα συχνά φέρνει το άτομο αντιμέτωπο με έντονα συναισθήματα, από χαρά και ενθουσιασμό, έως άγχος και θυμό. Η συναισθηματική αυτορρύθμιση (emotion regulation) περιγράφει τις προσπάθειες του ατόμου να επηρεάσει τα συναισθήματά του, το πώς βιώνονται, πότε εκδηλώνονται, πόση ένταση έχουν και πώς εκφράζονται (Gross, 1998). Πρόκειται για μια δυναμική διαδικασία που περιλαμβάνει τρόπους κατανόησης, διαχείρισης και έκφρασης της συναισθηματικής εμπειρίας, ανάλογα με το πλαίσιο και τις ανάγκες του ατόμου. Η αποτελεσματικότητα των στρατηγικών ρύθμισης δεν είναι απόλυτη, αλλά εξαρτάται από το πότε, πώς και πόσο συχνά χρησιμοποιούνται.
Το παρόν άρθρο εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο η ενασχόληση με τις εικαστικές τέχνες μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά στη διαδικασία της συναισθηματικής αυτορρύθμισης. Εφαρμόζοντας απλές, μη κατευθυντικές τεχνικές, το άτομο μπορεί να παρατηρήσει, να εκφράσει και να μετασχηματίσει τα συναισθήματά του, χωρίς την πίεση της επίδοσης ή του αποτελέσματος.
Μια χαρακτηριστική πρακτική είναι η δημιουργία σύνθεσης με επανάληψη σημείου ή γραμμής. Πρόκειται για τεχνική που βασίζεται στον αυτοσχεδιασμό και την απουσία προκαθορισμένου αποτελέσματος. Το άτομο σχεδιάζει αυθόρμητα και εστιάζει στις πυκνώσεις και τις αραιώσεις των στοιχείων που επαναλαμβάνει. Παρόμοιες τεχνικές, όπως το Zentangle και το doodle art, οι οποίες βασίζονται στη δημιουργία δομημένων επαναληπτικών μοτίβων, είναι ευρέως διαθέσιμες σε διαδικτυακές πηγές. Η ενασχόληση με τέτοιες πρακτικές μπορεί να συμβάλει στην ενίσχυση της συγκέντρωσης και της αίσθησης χαλάρωσης. Το άκουσμα ευχάριστης μουσικής κατά τη δημιουργική διαδικασία μπορεί επίσης να λειτουργήσει υποστηρικτικά, επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνεται το εικαστικό αποτέλεσμα και ενισχύοντας το αίσθημα συγκέντρωσης και ηρεμίας.
Σε μελέτη με 30 υγιείς ενήλικες χωρίς προηγούμενη εμπειρία στην τεχνική Zentangle (Usman et al., 2024), οι συμμετέχοντες ζωγράφισαν για 15-20 λεπτά και αξιολογήθηκαν μέσω κλιμάκων αυτοαναφοράς (CR/ECR/SAR), ενώ παράλληλα μετρήθηκε η εγκεφαλική δραστηριότητα με ηλεκτροεγκεφαλογράφημα (EEG). Με βάση τις αυτοαναφορές των συμμετεχόντων, παρατηρήθηκε αυξημένη συναισθηματική ηρεμία και μείωση του στρες και του άγχους κατά τη διάρκεια της παρέμβασης, καθώς και βελτίωση της συγκέντρωσης.
Παράλληλα, οι καταγραφές EEG έδειξαν μεταβολές στην εγκεφαλική δραστηριότητα κατά τη διάρκεια της σχεδίασης, οι οποίες, σύμφωνα με τους συγγραφείς της μελέτης, παρουσιάζουν ορισμένες ομοιότητες με μοτίβα που έχουν παρατηρηθεί σε πρακτικές ενσυνειδητότητας (mindfulness).
Εκτός από το σχέδιο, η ελεύθερη δημιουργία με κολάζ, πηλό και άλλα υλικά φαίνεται να έχει μετρήσιμη επίδραση και σε βιολογικούς δείκτες στρες. Σε μελέτη με 39 υγιείς ενήλικες (Kaimal et al., 2016), οι συμμετέχοντες ασχολήθηκαν για 45 λεπτά με καλλιτεχνική δημιουργία χρησιμοποιώντας υλικά της επιλογής τους. Τα αποτελέσματα έδειξαν στατιστικά σημαντική μείωση των επιπέδων κορτιζόλης – μιας ορμόνης που σχετίζεται με το στρες – στο μεγαλύτερο μέρος του δείγματος (περίπου 75%), ανεξαρτήτως προηγούμενης εμπειρίας ή είδους υλικού. Στις αναφορές τους, μέρος των συμμετεχόντων περιέγραψε την εμπειρία ως χαλαρωτική και ευχάριστη, ενώ κάποιοι ανέφεραν ότι ένιωσαν απορροφημένοι από τη διαδικασία.
Τέλος, η επαφή με το φυσικό περιβάλλον έχει μελετηθεί εκτενώς ως προς τις ψυχολογικές της επιδράσεις. Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση έδειξε ότι οι περίπατοι στη φύση έχουν συσχετιστεί με μείωση των συμπτωμάτων άγχους και κατάθλιψης (Grassini, 2022). Επιπλέον, σε πειραματική μελέτη με άτομα που είχαν διαγνωστεί με μείζονα καταθλιπτική διαταραχή, ένας περίπατος σε φυσικό περιβάλλον συνδέθηκε με βελτίωση της επίδοσης σε δοκιμασία μνήμης και αύξηση του θετικού συναισθήματος, σε σύγκριση με περίπατο σε αστικό περιβάλλον (Berman et al., 2012).
Σε αυτό το πλαίσιο, η καλλιτεχνική δραστηριότητα στη φύση – όπως ένα γρήγορο σκίτσο τοπίου ή η φωτογραφική αποτύπωση κατά τη διάρκεια ενός περιπάτου – μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο για να απολαύσει κανείς τα οφέλη της επαφής με το φυσικό περιβάλλον.
Συμπερασματικά, η ενασχόληση με τις εικαστικές τέχνες μπορεί να αποτελέσει ένα άμεσο και προσβάσιμο μέσο υποστήριξης της συναισθηματικής ρύθμισης. Η καλλιτεχνική διαδικασία – είτε μέσω επαναληπτικών μοτίβων όπως το Zentangle, είτε μέσω ελεύθερης δημιουργίας με πηλό και κολάζ, είτε μέσα από δημιουργική παρουσία στη φύση – έχει συσχετιστεί σε ερευνητικά δεδομένα με τη μείωση του στρες και του άγχους, ενίσχυση της συγκέντρωσης και βελτίωση της διάθεσης. Παρότι απαιτούνται περισσότερες μελέτες μεγαλύτερης κλίμακας, τα υπάρχοντα ευρήματα υποδηλώνουν ότι η ενασχόληση με την τέχνη μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά στη διαχείριση των συναισθημάτων στην καθημερινή ζωή.
Τυροπώλη Αντριάνα
Εικαστικός. Κέντρο Ημέρας Θεραπείας μέσω Τέχνης ArtWave – Εταιρεία Νευροεπιστημών και Αποκατάστασης.
Εικόνα άρθρου: Αντριάνα Τυροπώλη, Χωρίς τίτλο, 2023. Πενάκι σε χαρτί, 29,7 x 42 εκ.
Βιβλιογραφία
Berman, M. G., Kross, E., Krpan, K. M., Askren, M. K., Burson, A., Deldin, P. J., Kaplan, S., Sherdell, L., Gotlib, I. H., & Jonides, J. (2012). Interacting with nature improves cognition and affect for individuals with depression. Journal of Affective Disorders, 140(3), 300–305. https://doi.org/10.1016/j.jad.2012.03.012
Grassini, S. (2022). The psychological effects of nature exposure: A meta-analysis and systematic review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(9), 5099. https://doi.org/10.3390/ijerph19095099
Gross, J. J. (1998). The emerging field of emotion regulation: An integrative review. Review of General Psychology, 2(3), 271–299. https://doi.org/10.1037/1089-2680.2.3.271
Kaimal, G., Ray, K., & Muniz, J. (2016). Reduction of cortisol levels and participants’ responses following art making. Art Therapy: Journal of the American Art Therapy Association, 33(2), 74–80. https://doi.org/10.1080/07421656.2016.1166832
Usman, M., Jung, T.-P., Hsin, D.-Y., & Lin, C.-L. (2024). The effect of Zentangle on cognitive focus, emotional well-being, and stress levels: A neural perspective. Brain and Behavior, 14, e3628. https://doi.org/10.1002/brb3.3628
