Η ενδοοικογενειακή βία, και ιδιαίτερα η βία κατά των γυναικών, έχει αναγνωριστεί διεθνώς ως σοβαρό κοινωνικό και δημόσιο ζήτημα, καθώς επηρεάζει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την ισότητα των φύλων και τη συνοχή της κοινωνίας. Εκδηλώνεται μέσω της σκόπιμης χρήσης σωματικής, ψυχολογικής ή άλλης μορφής δύναμης με σκοπό την επιβολή ελέγχου και εξουσίας πάνω σε ένα άλλο άτομο. Δεν πρόκειται για μεμονωμένο περιστατικό, αλλά για ένα επαναλαμβανόμενο πρότυπο κακοποιητικών συμπεριφορών που προκαλούν σωματικό ή ψυχικό πόνο στο θύμα (Αδαμάκη, 2001).
Το φαινόμενο μπορεί να εκδηλωθεί με διάφορες μορφές, κυρίως σεξουαλική, σωματική, ψυχολογική και οικονομική βία, οι οποίες συχνά συνυπάρχουν.
Η σεξουαλική βία, περιλαμβάνει κάθε μορφή εξαναγκασμού σε σεξουαλικές πράξεις χωρίς τη συναίνεση του θύματος, όπως ο βιασμός εντός ή εκτός σχέσης, η σεξουαλική κακοποίηση ανηλίκων, η σεξουαλική παρενόχληση και η καταναγκαστική πορνεία ή εμπορία ανθρώπων.
Η σωματική βία, αφορά πράξεις που προκαλούν σωματικό πόνο ή τραυματισμό, όπως σπρωξίματα, χαστούκια, γροθιές, κλωτσιές, χτυπήματα με αντικείμενα, καθώς και σοβαρότερες μορφές κακοποίησης, όπως απόπειρα πνιγμού, επιθέσεις με όπλο ή σοβαρούς τραυματισμούς.
Η ψυχολογική ή συναισθηματική βία, περιλαμβάνει συμπεριφορές ελέγχου, εκφοβισμού και υποτίμησης του θύματος, όπως απειλές, προσβολές, συνεχή κριτική, κοινωνική απομόνωση και υπερβολικό έλεγχο των κινήσεων ή των αποφάσεών του.
Τέλος, η οικονομική βία, αφορά τον έλεγχο ή τη στέρηση οικονομικών πόρων, όπως η απόκρυψη εισοδημάτων, η εκμετάλλευση της περιουσίας του θύματος, η απαγόρευση εργασίας ή η πίεση για οικονομικές υποχρεώσεις, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε οικονομική εξάρτηση (Χατζηφωτίου, 2022).
Βασικό χαρακτηριστικό της ενδοοικογενειακής βίας αποτελεί ο κύκλος της βίας. Η ψυχολόγος Lenore Walker, στα τέλη της δεκαετίας του 1970, ανέπτυξε ένα θεωρητικό μοντέλο που περιγράφει την επαναλαμβανόμενη αλληλουχία συμπεριφορών και αντιδράσεων σε μια κακοποιητική σχέση. Το μοντέλο αυτό περιλαμβάνει τρεις διαδοχικές φάσεις, οι οποίες διαφέρουν ως προς τη διάρκεια και την ένταση. Οι φάσεις αυτές επαναλαμβάνονται κυκλικά και, με την πάροδο του χρόνου, συχνά γίνονται πιο συχνές και πιο σοβαρές (Copenhaver, 2023).
Πρώτη φάση: Δημιουργία της έντασης
Η πρώτη φάση του κύκλου της βίας χαρακτηρίζεται από τη σταδιακή αύξηση της έντασης στη σχέση, χωρίς να έχει ακόμη εκδηλωθεί σοβαρό επεισόδιο κακοποίησης. Η περίοδος αυτή μπορεί να διαρκέσει από λίγες ημέρες έως και μήνες (Peterman, 2002).
Κατά τη διάρκεια αυτής της φάσης, ο θύτης εμφανίζει ευερεθιστότητα, απρόβλεπτες αντιδράσεις και εκφράζει θυμό ακόμη και για ασήμαντες αφορμές, χρησιμοποιώντας συχνά απειλές, φωνές ή εκφοβιστική συμπεριφορά (Sanggeetha, 2020).
Το θύμα προσπαθεί να αποφύγει την κλιμάκωση της σύγκρουσης υιοθετώντας υποχωρητική στάση και αποφεύγοντας τις αντιπαραθέσεις. Συχνά θεωρεί ότι η δική του συμπεριφορά μπορεί να επηρεάσει την εκδήλωση της βίας, βιώνοντας έντονα συναισθήματα φόβου και αγωνίας για την πιθανή μετάβαση στην επόμενη φάση του κύκλου της βίας (Dutton, 1995).
Δεύτερη φάση: Η Έκρηξη
Η δεύτερη φάση του κύκλου της βίας, γνωστή ως «φάση έκρηξης», χαρακτηρίζεται από έντονα και ανεξέλεγκτα επεισόδια κακοποίησης, τα οποία μπορεί να περιλαμβάνουν σωματική, σεξουαλική ή ψυχολογική βία με σοβαρές επιπτώσεις για το θύμα (Sanggeetha, 2020).
Κατά τη διάρκεια αυτής της φάσης, ο δράστης εκδηλώνει έντονη επιθετικότητα και θυμό, ενώ συχνά προσπαθεί να αποκρύψει τη συμπεριφορά του από το κοινωνικό περιβάλλον. Το θύμα βιώνει φόβο, σοκ, αποπροσανατολισμό και συχνά αποφεύγει την αντίσταση, καθώς μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω κλιμάκωση της βίας (Peterman, 2002).
Παράλληλα, η σοβαρότητα του περιστατικού συχνά υποβαθμίζεται τόσο από τον κακοποιητή όσο και από το θύμα. Η φάση αυτή είναι συνήθως σύντομη (λίγες ώρες έως ένα εικοσιτετράωρο), ωστόσο οι ψυχολογικές συνέπειες μπορεί να είναι μακροχρόνιες και να συνοδεύονται από φόβο επανάληψης της βίας (Heise, 1998).
Τρίτη φάση: Η συμφιλίωση
Η τρίτη φάση του κύκλου της βίας, γνωστή ως «μήνας του μέλιτος» ή φάση μεταμέλειας, χαρακτηρίζεται από τη μείωση της έντασης και την προσωρινή αποκατάσταση της ηρεμίας στη σχέση. Σε αυτό το στάδιο, ο θύτης συχνά εκφράζει μεταμέλεια για τη συμπεριφορά του, ζητά συγγνώμη και υπόσχεται ότι δεν θα επαναλάβει τη βίαιη συμπεριφορά.
Παράλληλα, μπορεί να επιδεικνύει θετική, ειρηνική και τρυφερή συμπεριφορά, προσφέροντας δώρα ή εκφράζοντας αγάπη προς το θύμα (Sanggeetha, 2020).
Η συμπεριφορά αυτή συχνά οδηγεί το θύμα να πιστέψει ότι ο δράστης μπορεί να αλλάξει, με αποτέλεσμα να δικαιολογεί ή να υποβαθμίζει το προηγούμενο περιστατικό βίας και να επιλέγει τη συνέχιση της σχέσης. Για τον λόγο αυτό, η φάση αυτή θεωρείται ιδιαίτερα κρίσιμη, καθώς συμβάλλει στη διατήρηση του κύκλου της βίας και στον περαιτέρω εγκλωβισμό του θύματος στη σχέση (Χατζηφωτίου, 2022).
Ο κύκλος της βίας συμβάλλει στη διατήρηση της κακοποιητικής σχέσης, καθώς δημιουργεί συνθήκες φόβου, εξάρτησης και ψυχολογικής σύγχυσης για το θύμα. Η κατανόηση των μορφών και της δυναμικής του φαινομένου είναι ιδιαίτερα σημαντική για την αναγνώριση, την πρόληψη και την αποτελεσματική αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας σε ατομικό και κοινωνικό επίπεδο.
Βλάχου Δέσποινα
Κοινωνική Λειτουργός
Βιβλιογραφία
Αδαμάκη, Ν. (2001). Εγχειρίδιο για τις κακοποιημένες γυναίκες. Αθήνα: Κέντρο Ερευνών για Θέματα Ισότητας (ΚΕΘΙ).
Χατζηφωτίου, Σ. (2022). Κοινωνική εργασία και ενδοοικογενειακή βία. Αθήνα: Τζιόλα.
Peterman, L. M., & Dixon, C. G. (2003). Domestic violence between same‐sex partners: Implications for counseling. Journal of Counseling & Development, 81(1), 40–47. https://doi.org/10.1002/j.1556-6678.2003.tb00223.x
Copenhaver, B. W. (2023). Walker, Lenore. In F. P. Bernat & K. Frailing (Eds.), The encyclopedia of women and crime. [Online] https://doi.org/10.1002/9781118929803.ewac0527
Sanggeetha, J., Mohan, S., Hariharasudan, A., & Nawaz, N. (2022). Strategic analysis of intimate partner violence (IPV) and cycle of violence in the autobiographical text – when I hit you. Heliyon.https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2022.e09734
Clinical violence intervention: Lessons from battered women. (1996). Women at Risk: Domestic Violence and Women’s Health, 192–200. https://doi.org/10.4135/9781483345376.n7
Heise, L. L. (1998). Violence against women. Violence Against Women, 4(3), 262–290. https://doi.org/10.1177/1077801298004003002
