Ο όρος συναισθηματική αυτορρύθμιση αναφέρεται στις διεργασίες μέσω των οποίων το άτομο αναγνωρίζει, αξιολογεί και διαχειρίζεται τα συναισθήματά του, με σκοπό την επίτευξη στόχων (Gross, 2015). Μπορεί να στοχεύει στην υποκειμενική εμπειρία, στις φυσιολογικές αντιδράσεις ή στην έκφραση του συναισθήματος. Η σωστά κατευθυνόμενη χρήση της μουσικής σε αυτό το πλαίσιο δύναται να βοηθήσει τη διαδικασία αποτελεσματικά. Παρατηρώντας το, ο ψυχολόγος Abraham Maslow διαπίστωσε πως η μουσική έχει τη δύναμη να ξεχωρίζει μια καθοριστική στιγμή της ζωής ενός ατόμου: το λεγόμενο «peak experience», οριζόμενη ως μια στιγμή που δίνει αίσθηση θαυμασμού και δέους (McCaffrey, 2015), ανάμνηση την οποία μπορεί να ανακαλέσει το άτομο, μέσω της μουσικής, ώστε να επιτευχθεί παρόμοιο συναίσθημα. Η μουσική χρησιμοποιείται ως μέσο για την ενίσχυση θετικών συναισθημάτων και την αύξηση διαπροσωπικής αλληλεπίδρασης.
Μελέτες αναφέρουν πως η ακρόαση της μουσικής ασκεί άμεσες και βραχυπρόθεσμες ευεργετικές επιδράσεις τόσο στην ψυχολογική όσο και στη φυσιολογική κατάσταση του ατόμου. Ο ρυθμός ενός μουσικού κομματιού φαίνεται να εμπλέκεται στη διαμόρφωση των αντιδράσεων διέγερσης. Πιο συγκεκριμένα, ο αργός ρυθμός μειώνει τον καρδιακό ρυθμό και την αναπνοή του ακροατή, ειδικά όταν οι ρυθμικές διαφορές είναι έντονες (Thoma et al., 2012). Έτσι παρατηρούμε το διττό ρόλο της μουσικής στη ρύθμιση των συναισθημάτων. Η χαλαρωτική και η διεγερτική μουσική μειώνει και αυξάνει, αντίστοιχα τους δείκτες του στρες και της διέγερσης.
Διαδεδομένη είναι η τεχνική μουσικοθεραπείας ΙSO therapy, που εισήχθη τη δεκαετία του 1940 από τον IraAltshuler για τη διαχείριση της διάθεσης. Σύμφωνα με αυτή την τεχνική, ο θεραπευτής επιλέγει ένα τραγούδι, το οποίο αντανακλά τη συναισθηματική κατάσταση του ατόμου και στη συνέχεια, μέσω της συζήτησης, η μουσική αλλάζει σταδιακά προς το επιθυμητό συναίσθημα (Heiderscheit et al., 2015; Krause et al., 2020). Σύμφωνα με τον Barrett (2010), η αρνητική διάθεση μπορεί να ωθήσει τα άτομα να στραφούν στη μουσική, προκειμένου να ανακαλέσουν νοσταλγικές αναμνήσεις και, κατ’ επέκταση, να ενισχύσουν τα θετικά τους συναισθήματα. Πέρα από τον ρόλο της στη συναισθηματική ρύθμιση, η ενασχόληση με τη μουσική συμβάλλει επίσης στη διαχείριση του άγχους και προάγει τη χαλάρωση (Van den Tol et al., 2014).
Οι μηχανισμοί αυτορρύθμισης μέσω της μουσικής διακρίνονται σε δύο κατηγορίες: στους μηχανισμούς που εξαρτώνται από το άτομο και εκείνους που σχετίζονται με τα χαρακτηριστικά της ίδιας της μουσικής. Η πρώτη κατηγορία αφορά παράγοντες που σχετίζονται με το ίδιο το άτομο, όπως η ταύτιση με το τραγούδι, οι στίχοι, η αισθητική απόλαυση, οι προσωπικές αναμνήσεις και το αίσθημα οικειότητας. Η δεύτερη κατηγορία αφορά στοιχεία της ίδιας της μουσικής, όπως ο ρυθμός και το μουσικό είδος (Baltazar et al., 2019).
Παράλληλα, οι ομαδικές μουσικές δραστηριότητες, όπως η συμμετοχή σε χορωδία ή σε μουσικά σύνολα, συμβάλλουν ουσιαστικά στην αποφυγή της κοινωνικής απομόνωσης, ενισχύουν την κοινωνική αλληλεπίδραση και καλλιεργούν το αίσθημα του ανήκειν, καθώς και την εμπειρία της προσφοράς προς την κοινότητα. Επιπλέον, ο ομαδικός αυτοσχεδιασμός λειτουργεί ως μέσο αποφόρτισης αρνητικών συναισθημάτων, ενίσχυσης των διαπροσωπικών δεσμών και έκφρασης συναισθημάτων. Η αποδοχή μεταξύ των μελών της ομάδας αναπτύσσεται με έναν φυσικό και μη λεκτικό τρόπο, μέσα από διαδικασίες όπως η ενσυναίσθηση, η μίμηση, ο μουσικός «διάλογος» και η συναισθηματική έκφραση.
Η επίδραση της μουσικής διαφοροποιείται επίσης ανάλογα με τον τρόπο ακρόασής της. Η προηχογραφημένη λίστα μουσικής αποτελεί έναν άμεσο, ιδιωτικό και προσωπικά επιμελημένο τρόπο ακρόασης. Ωστόσο, οι ζωντανές συναυλίες προσφέρουν ακόμη πιο έντονα και άμεσα αποτελέσματα, καθώς ενισχύουν τη σωματική αντίδραση στη μουσική, καλλιεργούν το κοινωνικό δέσιμο και διευκολύνουν τη σύνδεση με τον καλλιτέχνη. (Carvalho et al., 2022)
Τα κίνητρα για την ακρόαση διαφέρουν ανάλογα με την ηλικιακή ομάδα, το φύλο και τις στρατηγικές που υιοθετούνται. Οι νεότεροι ακροατές επιδιώκουν κυρίως τη ρύθμιση των συναισθημάτων τους, ενώ τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας αναφέρουν ως βασικό στόχο την υπέρβαση και την προσωπική ανάπτυξη.
Εν κατακλείδι, η μουσική χρησιμοποιείται για τη διατήρηση, την επεξεργασία και την αλλαγή της συναισθηματικής κατάστασης του ατόμου. Μπορεί να βοηθήσει τα άτομα να εναρμονιστούν θετικότερα με το περιβάλλον τους, να λειτουργήσει προστατευτικά απέναντι σε αρνητικές σκέψεις και να συμβάλει στην κατανόηση των συναισθηματικών τους καταστάσεων.
Ίνα Ανταρανιάν
Μουσικολόγος
Κέντρο Ημέρας Θεραπείας μέσω Τέχνης Artwave της Εταιρίας Νευροεπιστημών & Αποκατάστασης [Ε.Ν.Α.]
Βιβλιογραφία:
Baltazar, Margarida, and Suvi Saarikallio. “Strategies and Mechanisms in Musical Affect Self-Regulation: A New Model.” Musicae Scientiae 23, no. 2 (2019): 177–95. https://doi.org/10.1177/1029864917715061.
Carvalho, Mariana, Nicoletta Cera, and Susana Silva. “The ‘Ifs’ and ‘Hows’ of the Role of Music on the Implementation of Emotional Regulation Strategies.” Behavioral Sciences 12, no. 6 (2022): 199. https://doi.org/10.3390/bs12060199.
Krause, Amanda E., Simone Maurer, and Jane W. Davidson. “Characteristics of Self-Reported Favorite Musical Experiences.” Music & Science 3 (January 2020): 2059204320941320. https://doi.org/10.1177/2059204320941320.
Gross, J.J. (2015) Emotion Regulation: Current Status and Future Prospects. Psychological Inquiry, 26, 1-26.
https://doi.org/10.1080/1047840x.2014.940781
Li, Chenyang, Chengji Jin, Ziyun Zhang, and Peng Shi. “Music Recharges People: Synchronized Music during Aerobic Exercise Leads to Better Self-Regulation Performance.” PLOS ONE 17, no. 12 (2022): e0278062. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0278062.
McCaffrey, Tríona. “Music Therapy’s Development in Mental Healthcare: A Historical Consideration of Early Ideas and Intersecting Agents.” Music Therapy 7, no. 2 (2015).
Thoma, M. V., U. Scholz, U. Ehlert, and U. M. Nater. “Listening to Music and Physiological and Psychological Functioning: The Mediating Role of Emotion Regulation and Stress Reactivity.” Psychology & Health 27, no. 2 (2012): 227–41. https://doi.org/10.1080/08870446.2011.575225.
Van Den Tol, Annemieke J. M., and Jane Edwards. “Listening to Sad Music in Adverse Situations: How Music Selection Strategies Relate to Self-Regulatory Goals, Listening Effects, and Mood Enhancement.” Psychology of Music 43, no. 4 (2015): 473–94. https://doi.org/10.1177/0305735613517410.
Εικόνα: https://mpowerminds.com/blog/How-can-music-help-you-reduce-stress (Τελευταία πρόσβαση 24.3.2026)
