Η εργασία αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους κοινωνικούς και αναπτυξιακούς θεσμούς της ενήλικης ζωής. Εκτός από την εξασφάλιση εισοδήματος, μπορεί να συμβάλλει στην κοινωνική ένταξη, στην αίσθηση σκοπού, στη διαμόρφωση της προσωπικής ταυτότητας και στην αντίληψη αυτοαποτελεσματικότητας. Παράλληλα, οι συνθήκες υπό τις οποίες πραγματοποιείται η εργασία αποτελούν σημαντικό προσδιοριστικό παράγοντα της ψυχικής υγείας και της ευημερίας. Η σύγχρονη προσέγγιση της επαγγελματικής ψυχολογίας αντιμετωπίζει, επομένως, την υγεία των εργαζομένων ως αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης ατομικών, οργανωσιακών και ευρύτερων κοινωνικών παραγόντων (Khalid & Syed, 2024; Tetrick et al., 2023).
Η έννοια της «αξιοπρεπούς εργασίας» υπερβαίνει την απλή πρόσβαση στην απασχόληση. Περιλαμβάνει την ασφάλεια, τη δίκαιη αμοιβή, την κοινωνική προστασία, την ισότητα, τον σεβασμό των εργασιακών δικαιωμάτων και τη δυνατότητα του ατόμου να εργάζεται υπό συνθήκες που διασφαλίζουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Από την οπτική της ψυχολογίας της εργασίας, ιδιαίτερη σημασία αποκτούν η αυτονομία, ο βαθμός ελέγχου επί της εργασίας, η κοινωνική υποστήριξη και η αντίληψη οργανωσιακής δικαιοσύνης. Μετα-ανάλυση 46 μελετών έδειξε ότι η αξιοπρεπής εργασία παρουσιάζει μέτρια θετική συσχέτιση τόσο με την ευημερία όσο και με τις δυνατότητες βιώσιμης επαγγελματικής ανάπτυξης (Su & Chan, 2023).
Η σχέση μεταξύ εργασίας και ψυχικής υγείας είναι, ωστόσο, αμφίδρομη και πολυπαραγοντική. Ένα υποστηρικτικό εργασιακό περιβάλλον μπορεί να ενισχύσει την κοινωνική σύνδεση, την αίσθηση νοήματος και την αυτοαποτελεσματικότητα, ενώ αντίθετα οι χρόνιες δυσμενείς συνθήκες εργασίας μπορούν να αποτελέσουν σημαντική πηγή ψυχοκοινωνικής επιβάρυνσης. Συστηματική ανασκόπηση 341 μελετών ανέδειξε ένα ευρύ φάσμα παραγόντων που επηρεάζουν την ψυχική υγεία των εργαζομένων σε μακρο-, μεσο- και μικροεπίπεδο, υπογραμμίζοντας ότι η εργασιακή ευημερία δεν μπορεί να ερμηνευθεί αποκλειστικά με βάση ατομικά χαρακτηριστικά (Khalid & Syed, 2024).
Στους σημαντικότερους ψυχοκοινωνικούς κινδύνους συγκαταλέγονται ο αυξημένος φόρτος εργασίας, οι υψηλές συναισθηματικές απαιτήσεις, ο περιορισμένος έλεγχος της εργασίας, η εργασιακή ανασφάλεια, η ανεπαρκής κοινωνική υποστήριξη, η χαμηλή οργανωσιακή δικαιοσύνη και η έκθεση σε παρενοχλητικές ή επιθετικές συμπεριφορές. Ιδιαίτερη σημασία έχει ο συνδυασμός υψηλών απαιτήσεων με περιορισμένο έλεγχο, καθώς πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση και μετα-αναλύσεις ανέδειξαν σημαντική συσχέτιση της υψηλής εργασιακής καταπόνησης με την εμφάνιση κατάθλιψης, και των αυξημένων εργασιακών απαιτήσεων με την εμφάνιση καταθλιπτικών και αγχωδών συμπτωμάτων (Seidler et al., 2024). Η ποιότητα του ψυχοκοινωνικού περιβάλλοντος, συνεπώς, αποτελεί ουσιώδη παράμετρο της εργασιακής υγείας.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η επαγγελματική εξουθένωση (burnout). Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (World Health Organization [WHO], 2022), το burnout αποτελεί επαγγελματικό φαινόμενο που προκύπτει από χρόνιο εργασιακό στρες το οποίο δεν έχει αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά και χαρακτηρίζεται από εξάντληση, αυξημένη ψυχική απόσταση ή κυνισμό σε σχέση με την εργασία και μειωμένη επαγγελματική αποτελεσματικότητα. Η συγκεκριμένη εννοιολόγηση είναι σημαντική, καθώς το burnout συνδέεται άμεσα με το εργασιακό πλαίσιο και δεν αποτελεί απλώς έκφραση ατομικής ευαλωτότητας ή ανεπαρκούς «ανθεκτικότητας» (Maslach & Leiter, 2022).
Η αντιμετώπιση, επομένως, της εργασιακής εξουθένωσης και της ψυχικής επιβάρυνσης δεν είναι σκόπιμο να περιορίζεται σε παρεμβάσεις που στοχεύουν αποκλειστικά στο άτομο. Τεχνικές διαχείρισης του στρες, γνωσιακές-συμπεριφορικές παρεμβάσεις, προγράμματα ενσυνειδητότητας και άλλες ψυχολογικές παρεμβάσεις μπορούν να παρουσιάζουν οφέλη, όμως δεν μπορούν από μόνες τους να εξαλείψουν έναν μη ρεαλιστικό φόρτο εργασίας, την έλλειψη αυτονομίας ή ένα δυσλειτουργικό οργανωσιακό περιβάλλον. Η σχετική βιβλιογραφία υποστηρίζει πολυεπίπεδες προσεγγίσεις, οι οποίες συνδυάζουν ατομικές, ομαδικές και οργανωσιακές παρεμβάσεις (Miguel et al., 2023; WHO, 2022).
Σε οργανωσιακό επίπεδο, η προαγωγή της ψυχικής υγείας προϋποθέτει παρεμβάσεις στις ίδιες τις συνθήκες εργασίας. Η διαμόρφωση ρεαλιστικού φόρτου και ωραρίου, η ενίσχυση της συμμετοχής των εργαζομένων στη λήψη αποφάσεων, η παροχή επαρκούς υποστήριξης, η σαφής οριοθέτηση των εργασιακών ρόλων και η πρόληψη της παρενόχλησης αποτελούν ενδεικτικές κατευθύνσεις. Συστηματικές ανασκοπήσεις υποδεικνύουν ότι οργανωσιακές παρεμβάσεις μπορούν να βελτιώσουν ορισμένες διαστάσεις του ψυχοκοινωνικού εργασιακού περιβάλλοντος και να μειώσουν την εξάντληση, αν και η βεβαιότητα των διαθέσιμων δεδομένων παραμένει σε αρκετές περιπτώσεις περιορισμένη (Aust et al., 2023; Bes et al., 2023). Πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση οργανωσιακών παρεμβάσεων σε επαγγελματίες υγείας κατέγραψε επίσης θετικά αποτελέσματα σε δείκτες όπως η εξουθένωση, το στρες και η ψυχική ευημερία, με διαφοροποίηση ανάλογα με το είδος της παρέμβασης (Aust et al., 2024).
Υπό αυτό το πρίσμα, η ψυχική υγεία στην εργασία δεν αποτελεί απλώς ζήτημα ατομικής ευεξίας, αλλά ουσιώδη διάσταση της ποιότητας και της αξιοπρέπειας της εργασίας. Η προστασία της προϋποθέτει την αναγνώριση ότι η ψυχική ευημερία των εργαζομένων διαμορφώνεται σε σημαντικό βαθμό μέσα από τις συνθήκες στις οποίες εργάζονται. Η έννοια της αξιοπρεπούς εργασίας αποκτά, συνεπώς, ουσιαστικό ψυχολογικό περιεχόμενο: αφορά όχι μόνο το δικαίωμα στην εργασία, αλλά και τη δυνατότητα του ατόμου να εργάζεται σε ένα περιβάλλον που υποστηρίζει την υγεία, την αυτονομία, την αξιοπρέπεια και μια βιώσιμη σχέση με την επαγγελματική του ζωή.
Στυλιανή Στάη
Ψυχολόγος, MSc
Κέντρο Ημέρας Θεραπείας μέσω Τέχνης Artwave της [Ε.Ν.Α.]
Βιβλιογραφία
Aust, B., Møller, J. L., Nordentoft, M., Frydendall, K. B., Bengtsen, E., Jensen, A. B., Garde, A. H., Kompier, M., Semmer, N., Rugulies, R., & Jaspers, S. Ø. (2023). How effective are organizational-level interventions in improving the psychosocial work environment, health, and retention of workers? A systematic overview of systematic reviews. Scandinavian Journal of Work, Environment & Health, 49(5), 315–329. https://doi.org/10.5271/sjweh.4097
Aust, B., Leduc, C., Cresswell-Smith, J., O’Brien, C., Cañada, A., & others. (2024). The effects of different types of organisational workplace mental health interventions on mental health and wellbeing in healthcare workers: A systematic review. International Archives of Occupational and Environmental Health, 97, 485–522. https://doi.org/10.1007/s00420-024-02065-z
Bes, I., Shoman, Y., Al-Gobari, M., Rousson, V., & Guseva Canu, I. (2023). Organizational interventions and occupational burnout: A meta-analysis with focus on exhaustion. International Archives of Occupational and Environmental Health, 96, 1211–1223. https://doi.org/10.1007/s00420-023-02009-z
Khalid, A., & Syed, J. (2024). Mental health and well-being at work: A systematic review of literature and directions for future research. Human Resource Management Review, 34(1), 100998. https://doi.org/10.1016/j.hrmr.2023.100998
Maslach, C., & Leiter, M. P. (2022). The burnout challenge: Managing people’s relationships with their jobs. Harvard University Press. https://doi.org/10.4159/9780674287297
Miguel, C., Amarnath, A., Akhtar, A., Malik, A., Baranyi, G., Barbui, C., Karyotaki, E., & Cuijpers, P. (2023). Universal, selective and indicated interventions for supporting mental health at the workplace: An umbrella review of meta-analyses. Occupational and Environmental Medicine, 80(4), 225–236. https://doi.org/10.1136/oemed-2022-108698
Seidler, A., Romero, K., Freiberg, A., Riedel-Heller, S., & Schubert, M. (2024). Psychosocial occupational exposures and mental illness: A systematic review with meta-analyses. Occupational Medicine, 74(Supplement_1). https://doi.org/10.1093/occmed/kqae023.1192
Su, X., & Chan, K. L. (2023). The associations of decent work with wellbeing and career capabilities: A meta-analysis. Frontiers in Psychology, 14, 1068599. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1068599
Tetrick, L. E., Fisher, G. G., Ford, M. T., & Quick, J. C. (Eds.). (2023). Handbook of occupational health psychology (3rd ed.). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/0000338-000
World Health Organization. (2022). WHO guidelines on mental health at work. World Health Organization. https://doi.org/10.1002/wps.21055
