Η αλληλεπίδραση ανθρώπου και ζώου αποτελεί αντικείμενο αυξανόμενου ενδιαφέροντος στην ψυχιατρική, την κλινική ψυχολογία και την αναπτυξιακή ψυχοπαθολογία. Τα τελευταία χρόνια, οι Animal-Assisted Interventions (AAI) έχουν μελετηθεί ως συμπληρωματικές, μη φαρμακολογικές παρεμβάσεις σε διαφορετικούς κλινικούς πληθυσμούς, με ιδιαίτερη ερευνητική έμφαση στις νευροαναπτυξιακές διαταραχές. Η Παγκόσμια Ημέρα των Ζώων, στις 4 Οκτωβρίου, αποτελεί επομένως μια κατάλληλη αφορμή για την ανάδειξη όχι μόνο της σημασίας της ευζωίας των ζώων, αλλά και της επιστημονικά τεκμηριωμένης διάστασης της σχέσης ανθρώπου-ζώου.
Ο όρος Animal-Assisted Interventions αναφέρεται σε οργανωμένες παρεμβάσεις στις οποίες ένα ζώο εντάσσεται με συγκεκριμένο τρόπο σε θεραπευτικό, εκπαιδευτικό ή ψυχοκοινωνικό πλαίσιο. Η Animal-Assisted Therapy (AAT) αποτελεί εξειδικευμένη μορφή παρέμβασης, με προκαθορισμένους θεραπευτικούς στόχους, τεκμηριωμένο σχεδιασμό και εφαρμογή από κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία. Η διάκριση αυτή είναι ουσιώδης, καθώς η απλή κατοχή ενός ζώου ή η παρουσία του κατά τη θεραπεία δεν συνιστά αυτομάτως θεραπευτική παρέμβαση. Παράλληλα, η βιβλιογραφία υπογραμμίζει ότι οι AAI αποτελούν σύνθετες παρεμβάσεις, στις οποίες η παρουσία του ζώου συνυπάρχει με μη ειδικούς θεραπευτικούς και κοινωνικούς παράγοντες, γεγονός που καθιστά δύσκολη την απομόνωση του ειδικού θεραπευτικού αποτελέσματος των εν λόγω παρεμβάσεων (Wagner et al., 2022).
Οι πιθανοί μηχανισμοί μέσω των οποίων οι AAI μπορεί να επηρεάζουν την ψυχολογική και συμπεριφορική λειτουργία παραμένουν υπό διερεύνηση. Έχουν προταθεί η ενίσχυση της κοινωνικής εμπλοκής, η αύξηση του κινήτρου για συμμετοχή, η διευκόλυνση της συναισθηματικής ρύθμισης, η μείωση της αντιλαμβανόμενης κοινωνικής απειλής και η υποστήριξη της συμπεριφορικής ενεργοποίησης. Ωστόσο, δεν έχει τεκμηριωθεί ένας ενιαίος μηχανισμός δράσης. Συστηματική ανασκόπηση 172 μελετών κατέδειξε σημαντική ετερογένεια ως προς τις παρεμβάσεις, τις ομάδες ελέγχου και τις εκβάσεις, υποδεικνύοντας ότι η θεραπευτική επίδραση πιθανότατα προκύπτει από την αλληλεπίδραση ειδικών και μη ειδικών παραγόντων της παρέμβασης (Wagner et al., 2022).
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι AAI στη Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ). Η σχετική βιβλιογραφία έχει επικεντρωθεί κυρίως σε παρεμβάσεις με σκύλους και άλογα, εστιάζοντας συνήθως στην κοινωνική αλληλεπίδραση και επικοινωνία, στη συμπεριφορική ρύθμιση και ορισμένες συναισθηματικές λειτουργίες. Συστηματική ανασκόπηση των Nieforth et al. (2023) ανέδειξε ως συχνότερο ερευνητικό πεδίο την κοινωνική αλληλεπίδραση, επισημαίνοντας ωστόσο παράλληλα σημαντικές μεθοδολογικές αδυναμίες στη διαθέσιμη βιβλιογραφία.
Πιο πρόσφατα, μετα-ανάλυση 45 μελετών με συνολικά 1.212 συμμετέχοντες ανέδειξε στατιστικώς σημαντικές βελτιώσεις στην κοινωνική επικοινωνία, την ευερεθιστότητα, την υπερκινητικότητα και ορισμένες γλωσσικές δεξιότητες μετά από Animal-Assisted Activities/Therapies. Ωστόσο, δεν παρατηρήθηκαν σημαντικές μεταβολές σε όλες τις διαστάσεις της κοινωνικής λειτουργικότητας, όπως η κοινωνική επίγνωση, η κοινωνική νόηση, η κοινωνική παρακίνηση και οι κοινωνικοί μανιερισμοί, ούτε στις στερεοτυπικές συμπεριφορές. Η απουσία μακροχρόνιας παρακολούθησης και ο υψηλός κίνδυνος μεροληψίας αρκετών μελετών επιβάλλουν συνεπώς προσεκτική ερμηνεία των αποτελεσμάτων (Xiao et al., 2024).
Συνεπώς, τα διαθέσιμα δεδομένα δεν υποστηρίζουν την απλοποιημένη αντίληψη ότι οι AAI «θεραπεύουν» τη ΔΑΦ. Περισσότερο υποδεικνύουν πιθανή χρησιμότητα ως συμπληρωματική παρέμβαση για συγκεκριμένες λειτουργικές και συμπτωματικές εκβάσεις. Αντίστοιχα, συστηματική ανασκόπηση επτά ελεγχόμενων μελετών σε παιδιά και εφήβους με ΔΑΦ κατέγραψε θετικές τάσεις σε γνωστικούς, κοινωνικούς, συναισθηματικούς και συμπεριφορικούς δείκτες, αλλά υπογράμμισε την ετερογένεια των πρωτοκόλλων και την απουσία τυποποιημένων πλαισίων εφαρμογής (Rehn et al., 2023).
Ανάλογο, αν και μικρότερο, ερευνητικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας (ΔΕΠ-Υ). Πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 17 τυχαιοποιημένων/ημιπειραματικών μελετών έδειξε σημαντικές βελτιώσεις σε προβλήματα προσοχής, αυτοεκτίμησης, μαθησιακές και γνωστικές δυσκολίες και κινητική επάρκεια. Ωστόσο, δεν διαπιστώθηκε σημαντική υπεροχή των AAI ως προς τη συνολική βαρύτητα των συμπτωμάτων ΔΕΠ-Υ έναντι συμβατικών θεραπευτικών προσεγγίσεων, ούτε σαφής βελτίωση στην κοινωνική αλληλεπίδραση, τις κοινωνικές δεξιότητες ή τις συναισθηματικές δυσκολίες. Οι συγγραφείς συνεπώς τοποθετούν τις AAI στη θέση της συμπληρωματικής στρατηγικής και όχι της θεραπείας πρώτης γραμμής (Yu et al., 2025).
Πέρα από τις νευροαναπτυξιακές διαταραχές, οι AAI έχουν διερευνηθεί και σε άλλες ψυχικές παθήσεις, όπως αγχώδεις, συναισθηματικές και ψυχωτικές διαταραχές. Ενδεικτικά, σε συστηματική ανασκόπηση παρεμβάσεων με σκύλους σε ενήλικες με σχιζοφρένεια και συναφείς ψυχωτικές διαταραχές αναφέρθηκαν πιθανές βελτιώσεις σε θετικά και αρνητικά ψυχωτικά συμπτώματα, άγχος, στρες, αυτοεκτίμηση και κοινωνική λειτουργικότητα. Ωστόσο, η ποιότητα των τεκμηρίων αξιολογήθηκε ως χαμηλή ή πολύ χαμηλή, με σημαντικό κίνδυνο μεροληψίας στις περισσότερες εκβάσεις (Tyssedal et al., 2023).
Η κλινική εφαρμογή των AAI απαιτεί, τέλος, σαφές δεοντολογικό και επιστημονικό πλαίσιο. Το ζώο δεν αποτελεί απλώς ένα θεραπευτικό μέσο, αλλά έμβιο μέρος της παρέμβασης. Η κατάλληλη επιλογή του ζώου, η εξειδικευμένη εκπαίδευση, η αξιολόγηση της συμβατότητας με τον ασθενή, η αναγνώριση σημείων στρες ή δυσφορίας, η τήρηση περιόδων ανάπαυσης και η αποφυγή εξαναγκασμένης αλληλεπίδρασης αποτελούν βασικές προϋποθέσεις. Η ευζωία του ζώου και η ασφάλεια του ασθενούς οφείλουν να αποτελούν αλληλένδετες παραμέτρους του θεραπευτικού σχεδιασμού.
Συνολικά, οι Animal-Assisted Interventions συνιστούν ένα αναπτυσσόμενο πεδίο συμπληρωματικών παρεμβάσεων με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την αναπτυξιακή ψυχοπαθολογία και την παιδοψυχιατρική. Η μέχρι σήμερα βιβλιογραφία είναι περισσότερο ενθαρρυντική για συγκεκριμένες εκβάσεις σε παιδιά και εφήβους με ΔΑΦ και ΔΕΠ-Υ, χωρίς όμως να τεκμηριώνει γενικευμένη θεραπευτική αποτελεσματικότητα. Η περαιτέρω διερεύνηση απαιτεί μεγαλύτερα δείγματα, τυχαιοποιημένα ελεγχόμενα πρωτόκολλα, σαφή ορισμό των θεραπευτικών στόχων, τυποποίηση των παρεμβάσεων και μακροχρόνια παρακολούθηση. Στο πλαίσιο αυτό, η σχέση ανθρώπου–ζώου μπορεί να αποτελέσει ένα πολλά υποσχόμενο συμπληρωματικό θεραπευτικό πλαίσιο, υπό την προϋπόθεση ότι η κλινική εφαρμογή της παραμένει τεκμηριωμένη, εξατομικευμένη και δεοντολογικά ορθή.
Στυλιανή Στάη
Ψυχολόγος, MSc
Κέντρο Ημέρας Θεραπείας μέσω Τέχνης Artwave της [Ε.Ν.Α.]
Βιβλιογραφία
Correale, C., Borgi, M., Collacchi, B., Falamesca, C., Gentile, S., Vigevano, F., Cappelletti, S., & Cirulli, F. (2022). Improving the emotional distress and the experience of hospitalization in children and adolescent patients through animal assisted interventions: A systematic review. Frontiers in Psychology, 13, 840107.https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.840107
Groenewoud, D., Enders-Slegers, M.-J., Leontjevas, R., van Dijke, A., de Winkel, T., & Hediger, K. (2023). Children’s bond with companion animals and associations with psychosocial health: A systematic review. Frontiers in Psychology, 14, 1120000. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1120000
Huber, A., Klug, S. J., Abraham, A., Westenberg, E., Schmidt, V., & Winkler, A. S. (2024). Animal-assisted interventions improve mental, but not cognitive or physiological health outcomes of higher education students: A systematic review and meta-analysis. International Journal of Mental Health and Addiction, 22, 1597–1628. https://doi.org/10.1007/s11469-022-00945-4
Meixner, J., & Kotrschal, K. (2022). Animal-assisted interventions with dogs in special education—A systematic review. Frontiers in Psychology, 13, 876290. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.876290
Nieforth, L. O., Schwichtenberg, A. J., & O’Haire, M. E. (2023). Animal-assisted interventions for autism spectrum disorder: A systematic review of the literature from 2016 to 2020. Review Journal of Autism and Developmental Disorders, 10(2), 255–280. https://doi.org/10.1007/s40489-021-00291-6
Rehn, A. K., Caruso, V. R., & Kumar, S. (2023). The effectiveness of animal-assisted therapy for children and adolescents with autism spectrum disorder: A systematic review. Complementary Therapies in Clinical Practice, 50, 101719. https://doi.org/10.1016/j.ctcp.2022.101719
Tyssedal, M. K., Johnsen, E., Brønstad, A., & Skrede, S. (2023). Dog-assisted interventions for adults diagnosed with schizophrenia and related disorders: A systematic review. Frontiers in Psychiatry, 14, 1192075. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2023.1192075
Wagner, C., Grob, C., & Hediger, K. (2022). Specific and non-specific factors of animal-assisted interventions considered in research: A systematic review. Frontiers in Psychology, 13, 931347. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.931347
Xiao, N., Bagayi, V., Yang, D., Huang, X., Zhong, L., Kiselev, S., Bolkov, M. A., Tuzankina, I. A., & Chereshnev, V. A. (2024). Effectiveness of animal-assisted activities and therapies for autism spectrum disorder: A systematic review and meta-analysis. Frontiers in Veterinary Science, 11, 1403527. https://doi.org/10.3389/fvets.2024.1403527
Yu, S., Xue, H., Xie, Y., Shao, G., Hao, Y., Fan, L., & Du, W. (2025). Review: Animal-assisted intervention for children with attention-deficit/hyperactivity disorder—A systematic review and meta-analysis. Child and Adolescent Mental Health, 30(1), 34–52. https://doi.org/10.1111/camh.12744
